अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 56

सन्तुष्टोऽपि न सन्तुष्टः खिन्नोऽपि न च खिद्यते। तस्याश्चर्यदशां तां तां तादृशा एव जानते॥ ५६॥

santuṣṭo'pi na santuṣṭaḥ khinno'pi na ca khidyate | tasyāścaryadaśāṃ tāṃ tāṃ tādṛśā eva jānate || 56 ||

नेपाली भावार्थ

ज्ञानी पुरुष बाहिरबाट सन्तुष्ट झैं देखिए पनि ऊ सांसारिक रूपमा सन्तुष्ट हुँदैन (किनकि ऊ वस्तुको तृष्णाबाट पर छ), र बाहिरबाट दुःखी वा उदास देखिए तापनि ऊ भित्रबाट कहिल्यै दुःखी हुँदैन। उसको त्यस आश्चर्यजनक र रहस्यमय अवस्थालाई उसकै जस्तो आत्मज्ञानी महापुरुषले मात्र बुझ्न सक्दछ।

English Translation

Though appearing pleased, he is not pleased; though appearing sorrowful, he does not grieve. That wondrous and transcendent state of his can only be comprehended by those who are like him.

सार संक्षेप: मुक्त पुरुषको भित्री स्थिति बाहिरी आँखाले नाप्न सकिँदैन। ऊ हाँस्दा पनि भित्र साक्षी हुन्छ, रुँदा वा गम्भीर हुँदा पनि भित्र परमानन्दमा हुन्छ। उसको यो रहस्य केवल त्यस्तै मुक्त हृदयले मात्र बुझ्न सक्छ।

१. ज्ञानीको रहस्यमय द्वन्द्वरहित अवस्था

सांसारिक मानिसको सुख र दुःख परिस्थितिमा निर्भर हुन्छ:

  • मन परेको कुरा पाउँदा ऊ मात्तिन्छ र सन्तुष्ट हुन्छ।
  • नराम्रो घटना घट्दा ऊ रुन्छ र खिन्न हुन्छ।

तर ज्ञानीको अवस्था कस्तो अचम्मको छ:

  • सन्तुष्टोऽपि न सन्तुष्टः: बाहिरबाट हेर्दा लाग्छ कि उसलाई मिठो भोजन वा राम्रो कपडाले खुशी बनायो। तर वास्तवमा उसलाई ती बाहिरी कुराले रत्तिभर पनि छुँदैन; ऊ आफ्नै आत्मामा सन्तुष्ट छ।
  • खिन्नोऽपि न च खिद्यते: जब शरीर बिरामी पर्छ वा बाहिरी विपत्ति आउँछ, उसको आँखाबाट आँसु खस्न सक्छ वा अनुहार गम्भीर देखिन सक्छ। तर त्यो केवल शरीरको प्राकृतिक धर्म हो; उसको भित्री आत्मामा दुःखको कुनै लेश पनि हुँदैन।

२. 'तादृशा एव जानते' — साधुको मन साधुले मात्र चिन्छ

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: ज्ञानीको यो स्थिति 'आश्चर्यदशाम्' (अत्यन्त आश्चर्यजनक) छ।

  • साधारण संसारी मानिस वा केवल शास्त्र पढेको पण्डितले ज्ञानीको भित्री गहिराइ कहिल्यै नाप्न सक्दैन।
  • संसारीले सोच्छ— "हेर्नुस् न, ज्ञानी भएर पनि हाँस्छ, रुन्छ, सामान्य मानिस जस्तै खान्छ!"
  • तर हिराको मूल्य केवल जौहरीले जाने जस्तै, आत्मज्ञानीको यो अनिर्वचनीय अवस्था केवल 'तादृशाः एव'— स्वयं आत्मज्ञान प्राप्त महापुरुषले मात्र चिन्न सक्छ।

३. साधकका लागि दृष्टि

  • कसैको बाहिरी अभिनय वा व्यवहार हेरेर उसको आध्यात्मिक अवस्थाको न्याय (judge) नगर्नुहोस्।
  • आफ्नो भित्र पनि त्यस्तो गहिराइ विकास गर्नुहोस् जहाँ बाहिरी सुख-दुःखले तपाईंको भित्री शान्तिलाई छुन नसकोस्।
  • अरूलाई सम्झाउनु वा प्रमाणित गर्नु पर्दैन; आफ्नो आत्म-सत्यमा अडिग रहनुहोस्।

मनन सूत्र:
"मेरो भित्री राज्य संसारको समझभन्दा पर छ; बाहिर मौसम बदलिए पनि मेरो भित्री आकाश सदा अविचल र परमानन्दमय छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):