अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 90

जानन्नपि न जानाति पश्यन्नपि न पश्यति। ब्रुवन्नपि न च ब्रूते कोऽन्यो निर्वासनादृते॥ ९०॥

jānannapi na jānāti paśyannapi na paśyati | bruvannapi na ca brūte ko'nyo nirvāsanādṛte || 90 ||

नेपाली भावार्थ

सबै कुरा जान्दाजान्दै पनि नजान्ने झैं रहन्छ, आँखाले देख्दादेख्दै पनि सत्य रूपमा देख्दैन, र मुखले बोल्दाबोल्दै पनि वक्ताको अहंकार नगरी मौन रहन्छ— यस्तो अलौकिक स्थिति सम्पूर्ण वासनाहरूबाट मुक्त भएको आत्मज्ञानी पुरुषबाहेक अरू कसको हुन सक्छ र?

English Translation

Though knowing, he knows not; though seeing, he sees not; and though speaking, he speaks not. Who else can possibly be like this, other than one who is utterly devoid of all desires?

सार संक्षेप: वासना सकिएपछि ज्ञाता, द्रष्टा र वक्ताको अहंकार नै मर्दछ। ज्ञानीका इन्द्रियहरूले काम गर्छन्, तर उसको भित्र 'म जान्दछु, म देख्छु, म बोल्छु' भन्ने अहंकारको कुनै लेश हुँदैन।

१. ज्ञानीको त्रिविध विरोधाभास (The Paradox of Sagehood)

अष्टावक्रले यस श्लोकमा तीनवटा चकित पार्ने विरोधाभासहरू प्रस्तुत गर्नुभएको छ:

  1. जानन्नपि न जानाति (Knowing, yet not knowing):
    • ऊ संसारका सबै व्यवहार जान्दछ, तर उसमा "म ठूलो विद्वान् हुँ, म जान्दछु" भन्ने ज्ञानाभिमान हुँदैन। ऊ त स्वयं ज्ञानस्वरूप भएर बस्छ।
  2. पश्यन्नपि न पश्यति (Seeing, yet not seeing):
    • उसका आँखाहरू खुला हुन्छन्, ऊ सबै दृश्यहरू देख्छ। तर ऊ त्यसलाई 'संसार' को रूपमा देख्दैन; ऊ त सबैमा केवल एउटै परब्रह्म देख्छ। जब सुन देखियो तब गहनाको भ्रम मेटिए जस्तै।
  3. ब्रुवन्नपि न च ब्रूते (Speaking, yet not speaking):
    • उसका ओठ चल्छन्, शब्दहरू निस्कन्छन्। तर भित्र 'म वक्ता हुँ' भन्ने कर्तापन नहुनाले उसका शब्दहरू बाँसुरीबाट निस्केको हावा जस्तै निर्दोष र प्राकृतिक हुन्छन्।

२. 'कोऽन्यो निर्वासनादृते' — वासनाशून्यताको जादु

अष्टावक्र सोध्नुहुन्छ: "यो अचम्मको स्थिति कसको हुन सक्छ?"

  • कुनै राजाको हुन सक्दैन, कुनै पण्डित वा प्राध्यापकको हुन सक्दैन।
  • यो केवल 'निर्वासन'— जसका भित्री सम्पूर्ण वासना र तृष्णाहरू भस्म भइसकेका छन्, त्यस परम सन्तको मात्र हुन सक्छ।
  • वासना नै त्यो चुम्बक हो जसले मानिसलाई जान्ने, देख्ने र बोल्ने अहंकारमा तानेर बाँध्छ। जब चुम्बक नै हरायो, तब सबै अहंकार स्वतः शान्त हुन्छ।

३. दैनिक जीवनमा यसको सौन्दर्य

  • धेरै जान्ने घमण्ड नगर्नुहोस्; सरलतामा बाँच्न सिक्नुहोस्।
  • दृश्यलाई सत्य ठानेर प्रतिक्रिया नजनाउनुहोस्; साक्षी भाव राख्नुहोस्।
  • बोल्दा अहंकारको प्रदर्शन नभई प्रेम र सत्यको सहज अभिव्यक्ति हुन दिनुहोस्।

मनन सूत्र:
"म कुनै जान्ने, देख्ने वा बोल्ने अहंकारी जीव होइन; म त यी सबै इन्द्रियहरूलाई प्रकाशित गर्ने निष्काम, निर्लेप र वासनाशून्य आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):