अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 15

तत्त्वज्ञानको उपदेश

तत्त्वोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 18

एक एव भवाम्भोधावासीदस्ति भविष्यति। न ते बन्धोऽस्ति मोक्षो वा कृत्यकृत्यः सुखं चर॥ १८ ॥

eka eva bhavāmbhodhāv āsīd asti bhaviṣyati | na te bandho'sti mokṣo vā kṛtyakṛtyaḥ sukhaṁ cara || 18 ||

नेपाली भावार्थ

यस सम्पूर्ण संसार रूपी महासागरमा केवल एकमात्र तिमी (सच्चिदानन्द आत्मा) नै भूतकालमा थियौ, वर्तमानमा छौ, र भविष्यमा पनि सधैँ रहनेछौ। तिम्रो न कहिल्यै कुनै बन्धन थियो, न त कुनै मुक्ति नै हुन बाँकी छ; त्यसैले सबै कुरा पाइसकेको कृतकृत्य भएर सधैँ आनन्दपूर्वक यस संसारमा बाँच!

English Translation

In this ocean of existence, the One alone was, is, and ever shall be. There is neither bondage nor liberation for you; having fulfilled all that is to be done, live and move about happily!

सार संक्षेप: तपाईं तीनै कालमा सत्य रहने सनातन अमर आत्मा हुनुहुन्छ। न तपाईंलाई कसैले बाँधेको छ, न तपाईंले कतै मुक्त हुन जानु छ। तपाईं पहिलेदेखि नै पूर्ण हुनुहुन्छ; त्यसैले निष्फिक्री भएर आनन्दपूर्वक बाँच्नुहोस्।

१. त्रिकाल सत्य आत्मा (Beyond Past, Present, and Future)

संसारका सबै कुरा समयको धारमा बगेर जान्छन्:

  • हाम्रो शरीर हिजो बालक थियो, आज युवा छ, भोलि वृद्ध भएर खरानी हुनेछ।
  • साम्राज्यहरू उठे र ढले।
  • हिमालहरू बने र पग्लिए।

तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:

"आसीदस्ति भविष्यति!"
अर्थात्, समयका तीनै काल (भूत, वर्तमान, भविष्य) जसको प्रकाशमा देखिन्छन्, त्यो एकमात्र चेतना 'एक एव' तिमी नै हौ!
तिमी समयभित्र छैनौ; समय तिम्रो चेतनाभित्र छ।

२. बन्धन र मुक्तिको अन्तिम विसर्जन

धेरै धर्महरूले मानिसलाई सिकाउँछन्:

  • "तिमी पापी छौ, तिमी बाँधिएका छौ; अब यसो गर्‍यौ भने तिमीलाई अर्को जुनीमा मोक्ष मिल्छ।"

अष्टावक्र यो भ्रमको ढोका सधैंका लागि बन्द गरिदिनुहुन्छ:

  • न ते बन्धोऽस्ति: तिमीलाई बाँध्न सक्ने कुनै साङ्लो ब्रह्माण्डमा छँदै छैन।
  • न मोक्षो वा: जब बन्धन नै छैन भने मुक्तिको खोजी किन गर्ने?

जसले आफूलाई बाँधिएको ठान्छ, ऊ अज्ञानी हो; र जसले आफूलाई सधैँ मुक्त जान्दछ, ऊ ज्ञानी हो।

३. 'कृत्यकृत्यः सुखं चर'

'कृत्यकृत्य' को अर्थ हो: जसको अब संसारमा गर्नुपर्ने वा पाउनुपर्ने कुनै कर्तव्य बाँकी छैन।

  • ऊ भगवानसँग पनि केही माग्दैन।
  • ऊ संसारसँग पनि केही माग्दैन।
    ऊ पूर्ण तृप्त भएर, एक सार्वभौम राजा जस्तै निष्फिक्री भएर 'सुखं चर' — आनन्दले जीवनको उत्सव मनाउँदछ।

मनन सूत्र:
"हिजो, आज र भोलि सधैँ रहने एकमात्र अमर आत्मा म नै हुँ; ममा न बन्धन छ न मोक्ष, म त नित्य पूर्ण र मुक्त छु।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):