अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 40

क्वात्मनो दर्शनं तस्य यो दृष्टमवलम्बते। धीरास्तं तं न पश्यन्ति पश्यन्त्यात्मानमव्ययम्॥ ४०॥

kvātmano darśanaṃ tasya yo dṛṣṭamavalambate | dhīrāstaṃ taṃ na paśyanti paśyantyātmānamavyayam || 40 ||

नेपाली भावार्थ

जो मानिस आँखाले देखिने दृश्य संसारलाई नै सत्य ठानेर त्यसकै सहारा लिइरहन्छ, उसलाई आत्माको साक्षात्कार कहाँबाट हुन सक्छ? तर ज्ञानीहरू भने ती बाहिरी दृश्य वस्तुहरूलाई सत्य रूपमा देख्दै देख्दैनन्, उनीहरू त केवल एक अविनाशी आत्मालाई मात्र सर्वत्र अनुभव गर्दछन्।

English Translation

How can there be realization of the Self for one who relies upon what is seen? The wise sages do not see this and that mutable object; rather, they behold only the one imperishable Self.

सार संक्षेप: दृश्यलाई सत्य मान्नेले कहिल्यै द्रष्टा (आत्मा) लाई देख्न सक्दैन। जब दृश्यको मोह हट्छ, तब संसारका हरेक रूपमा केवल एउटै अविनाशी आत्मचैतन्य मात्र झलमल्ल देखिन्छ।

१. दृश्यको सहारा र द्रष्टाको विस्मृति

हाम्रो दृष्टि सधैं बाहिरी वस्तुहरूमा अडिएको हुन्छ:

  • हामी शरीर, घर, धन, सम्बन्ध, र संसारका अनेक दृश्यहरूलाई नै 'सबैथोक' ठान्दछौं (दृष्टमवलम्बते)।
  • तर जे देखिन्छ, त्यो बदलिन्छ र नाश हुन्छ।
  • अष्टावक्र सोध्नुहुन्छ: "जो परिवर्तनशील दृश्यमै अल्झिरहेको छ, उसले दृश्यलाई हेर्ने नित्य द्रष्टा (आत्मा) लाई कसरी चिन्न सक्छ?"
  • ऐनामा देखिने अनुहारलाई साँचो मानेर चुम्बन गर्न खोज्ने मानिसले ऐना पछाडिको वास्तविक अनुहार कहिल्यै देख्न सक्दैन।

२. 'तं तं न पश्यन्ति पश्यन्त्यात्मानमव्ययम्'

ज्ञानीको दृष्टि साधारण मानिसभन्दा कसरी फरक हुन्छ?

  • साधारण मानिसले संसारमा भेद देख्छ— 'यो मेरो, यो तेरो; यो राम्रो, यो नराम्रो; यो काठ, यो ढुङ्गा' (तं तम्)।
  • तर ज्ञानीले ती बाहिरी नाम र रूपको विविधतालाई सत्य मान्दैन। जसरी सुनका गहना हेर्दा सुन व्यापारीले हार, कुण्डल वा औंठी होइन केवल 'सुन' देख्छ— त्यसैगरी ज्ञानीले संसारका सबै वस्तुमा केवल 'आत्मानमव्ययम्'— एउटै अविनाशी परमात्मा देख्छ।

३. व्यावहारिक जीवनमा दृष्टि परिवर्तन

  • आँखाले जे देख्छ, त्यसलाई नै अन्तिम सत्य नसम्झनुहोस्; देख्ने चेतनालाई याद गर्नुहोस्।
  • संसारका विविधतामा अल्झिनुभन्दा ती सबैको पछाडि रहेको साझा अस्तित्व (Being) लाई महसुस गर्नुहोस्।
  • जब तपाईं दृश्यबाट द्रष्टातिर फर्कनुहुन्छ, तब डर र मोह स्वतः मेटिन्छ।

मनन सूत्र:
"म देखिएका रूप र रङ्गहरू होइन; म त ती सबैलाई आफ्नो प्रकाशले देखाउने अविनाशी दिव्य द्रष्टा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):