अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 10

न विक्षेपो न चैकाग्र्यं नातिबोधो न मूढता। न सुखं न च वा दुःखमुपशान्तस्य योगिनः॥ १० ॥

na vikṣepo na caikāgryaṁ nātibodho na mūḍhatā | na sukhaṁ na ca vā duḥkham upaśāntasya yoginaḥ || 10 ||

नेपाली भावार्थ

आफ्नो आत्मस्वरूपमा पूर्णतया शान्त (उपशान्त) भइसकेको योगीका लागि न त मनको कुनै भड्काव (विक्षेप) हुन्छ, न जबर्जस्तीको एकाग्रता नै; न उसमा पाण्डित्यको कुनै घमण्ड हुन्छ, न अज्ञानको मूढता नै; न उसलाई सांसारिक सुखको उत्तेजना हुन्छ, न दुःखको कुनै पीडा नै।

English Translation

For the yogi who has attained supreme tranquility, there is neither distraction nor one-pointed concentration; neither excessive intellectualism nor ignorance; neither worldly pleasure nor pain.

सार संक्षेप: जबसम्म मन छ, तबसम्म एकाग्रता र विक्षेपको झगडा हुन्छ। तर आत्मज्ञानी मनभन्दा परको शान्त आत्मामा स्थित भइसकेको हुनाले उसका लागि सबै द्वन्द्वहरू समाप्त भइसकेका हुन्छन्।

१. एकाग्रता र विक्षेपको अन्त्य

साधनाको सुरुमा साधकलाई भनिन्छ:
"मनलाई एकाग्र गर, विचारहरूलाई रोक, विक्षेप हटाऊ।"
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यो केवल प्रारम्भिक अभ्यास मात्र हो।

  • जो मानिस निदाउन खोजिरहेको छ, उसले आँखा चिम्लन्छ, कोठा अध्यारो बनाउँछ।
  • तर जब ऊ गहिरो निद्रामा पुग्छ, के उसले 'म निदाएको छु' भनेर कुनै कसरत गर्छ? अहँ!

त्यस्तै, जो उपशान्त योगी हो, उसको मन आत्मामै विलीन भइसक्यो।
अब उसलाई न त एकाग्रताको जरुरत छ, न त विक्षेपको डर।

२. ज्ञान र मूढताभन्दा पर

  • संसारमा अज्ञानी मानिसलाई 'मूढ' (मूर्ख) भनिन्छ।
  • धेरै शास्त्र पढेको मानिसलाई 'अतिबोध' (विद्वान्) भनिन्छ।
    तर ज्ञानी यी दुवैभन्दा माथि उठिसकेको हुन्छ। ऊ न त पण्डित जस्तो तर्क गर्छ, न अज्ञानी जस्तो बेहोस हुन्छ। ऊ केवल बालख झैं सरल र सहज हुन्छ।

३. 'उपशान्तस्य योगिनः'

'उपशान्त' को अर्थ हो: जहाँ अशान्ति मात्र होइन, शान्तिको पनि अहङ्कार मेटिसक्यो!
साधारण मानिस भन्छ—"म आज धेरै शान्त छु।"
तर ज्ञानी भन्छ—"म शान्त छु भन्ने म नै कहाँ छु र? केवल अनन्त शान्ति मात्र चम्किरहेको छ।"

मनन सूत्र:
"न एकाग्रताको बन्धन छ, न भड्कावको डर; जब मन परमात्मामा शान्त हुन्छ, तब सबै द्वन्द्वहरू स्वतः मेटिन्छन्।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):