अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 10
न विक्षेपो न चैकाग्र्यं नातिबोधो न मूढता। न सुखं न च वा दुःखमुपशान्तस्य योगिनः॥ १० ॥
na vikṣepo na caikāgryaṁ nātibodho na mūḍhatā | na sukhaṁ na ca vā duḥkham upaśāntasya yoginaḥ || 10 ||
नेपाली भावार्थ
आफ्नो आत्मस्वरूपमा पूर्णतया शान्त (उपशान्त) भइसकेको योगीका लागि न त मनको कुनै भड्काव (विक्षेप) हुन्छ, न जबर्जस्तीको एकाग्रता नै; न उसमा पाण्डित्यको कुनै घमण्ड हुन्छ, न अज्ञानको मूढता नै; न उसलाई सांसारिक सुखको उत्तेजना हुन्छ, न दुःखको कुनै पीडा नै।
English Translation
For the yogi who has attained supreme tranquility, there is neither distraction nor one-pointed concentration; neither excessive intellectualism nor ignorance; neither worldly pleasure nor pain.
सार संक्षेप: जबसम्म मन छ, तबसम्म एकाग्रता र विक्षेपको झगडा हुन्छ। तर आत्मज्ञानी मनभन्दा परको शान्त आत्मामा स्थित भइसकेको हुनाले उसका लागि सबै द्वन्द्वहरू समाप्त भइसकेका हुन्छन्।
१. एकाग्रता र विक्षेपको अन्त्य
साधनाको सुरुमा साधकलाई भनिन्छ:
"मनलाई एकाग्र गर, विचारहरूलाई रोक, विक्षेप हटाऊ।"
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यो केवल प्रारम्भिक अभ्यास मात्र हो।
त्यस्तै, जो उपशान्त योगी हो, उसको मन आत्मामै विलीन भइसक्यो।
अब उसलाई न त एकाग्रताको जरुरत छ, न त विक्षेपको डर।
२. ज्ञान र मूढताभन्दा पर
तर ज्ञानी यी दुवैभन्दा माथि उठिसकेको हुन्छ। ऊ न त पण्डित जस्तो तर्क गर्छ, न अज्ञानी जस्तो बेहोस हुन्छ। ऊ केवल बालख झैं सरल र सहज हुन्छ।
३. 'उपशान्तस्य योगिनः'
'उपशान्त' को अर्थ हो: जहाँ अशान्ति मात्र होइन, शान्तिको पनि अहङ्कार मेटिसक्यो!
साधारण मानिस भन्छ—"म आज धेरै शान्त छु।"
तर ज्ञानी भन्छ—"म शान्त छु भन्ने म नै कहाँ छु र? केवल अनन्त शान्ति मात्र चम्किरहेको छ।"