अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 53

विलसन्ति महाभोगैर्विशन्ति गिरिगह्वरान्। निरस्तकल्पना धीरा अबद्धा मुक्तबुद्धयः॥ ५३॥

vilasanti mahābhogairviśanti girigahvarān | nirastakalpanā dhīrā abaddhā muktabuddhayaḥ || 53 ||

नेपाली भावार्थ

जसका मनका सम्पूर्ण कल्पना र भ्रमहरू पूर्णतः समाप्त भइसकेका छन्, ती मुक्त बुद्धि भएका ज्ञानी पुरुषहरू कहिले ठूला-ठूला राजसी सुख-भोगहरूमा रमाइरहेका देखिन्छन् त कहिले विकट पहाडका एकान्त गुफाहरूमा बसिरहेका हुन्छन्— तर ती कुनै पनि परिस्थितिमा कहिल्यै बन्धनमा पर्दैनन्।

English Translation

Free from all mental fabrications and endowed with a liberated intellect, the steadfast sages revel amid great worldly luxuries at times, or retire into remote mountain caves at other times; yet in neither condition are they ever bound.

सार संक्षेप: ज्ञानीका लागि दरबारको सुनको ओछ्यान र गुफाको ढुङ्गाको ओछ्यानमा कुनै फरक छैन। ऊ जहाँ भए पनि आफ्नो मुक्त स्वरूपमा रहन्छ— न भोगले उसलाई बाँध्न सक्छ, न त्यागले उसलाई ठूलो बनाउँछ।

१. भोग र त्यागको परम समन्वय

मानिसहरू सोच्छन् कि अध्यात्म भनेको भोगको शत्रु हो, वा सधैं गुफामा बस्नु नै मुक्ति हो।
तर अष्टावक्र अद्वैत ज्ञानको अनन्त विस्तार देखाउनुहुन्छ:

  • विलसन्ति महाभोगैः: यदि प्रारब्धले राजा बनाइदियो भने, ज्ञानी पुरुष राजा जनक जस्तै राजसी भोग र वैभवको माझमा पनि पूर्ण अनासक्त भएर बाँच्छ। उसलाई भोगले बाँध्न सक्दैन किनकि ऊ भोगमा लिप्त छैन।
  • विशन्ति गिरिगह्वरान्: अनि यदि भोलिपल्टै त्यो दरबार खोसिएर पहाडको गुफामा नाङ्गै बस्नुपर्‍यो भने, ऊ उत्तिकै आनन्दपूर्वक गुफामा पस्छ।

किन? किनकि उसको आनन्द दरबारमा पनि थिएन, र गुफामा पनि छैन। उसको आनन्द त उसको आफ्नै आत्मामा छ!

२. 'निरस्तकल्पनाः अबद्धा मुक्तबुद्धयः'

बन्धन वस्तुमा हुँदैन, मनको कल्पनामा हुन्छ:

  • अज्ञानीले कल्पना गर्छ: "दरबारमा सुख छ, गुफामा कष्ट छ।" वा "परिवार बन्धन हो, सन्यास मुक्ति हो।"
  • तर ज्ञानीका लागि यी दुवै 'निरस्तकल्पनाः'— मनका खाली कल्पना मात्र हुन्।
  • उसको बुद्धि पूर्णतः मुक्त (मुक्तबुद्धयः) भइसकेकाले ऊ कतै पनि अल्झिँदैन (अबद्धाः)।
  • पानीमा बग्ने काठ जस्तै, जहाँ नदीले लग्यो ऊ त्यहीं सहजै बग्छ।

३. दैनिक जीवनमा समताको पाठ

  • परिस्थिति बदलिँदा विचलित नहुनुहोस्; जीवनमा अनुकूलता आउँदा मात्तिने र प्रतिकूलता आउँदा आत्तिने नगर्नुहोस्।
  • धन-सम्पत्ति हुँदा त्यसलाई ईश्वरीय उपहार ठानेर प्रयोग गर्नुहोस्, नहुँदा पनि आफ्नो आत्मिक आनन्द नगुमाउनुहोस्।
  • सच्चा संन्यास बाहिरी कपडा बदल्नुमा होइन, भित्री राग-द्वेष त्याग्नुमा छ।

मनन सूत्र:
"दरबार होस् वा गुफा, सुख होस् वा अभाव— म त ती दुवैमा सधैं एकरस, असङ्ग र मुक्त रहने परब्रह्म हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):