जनक उवाच
आत्मज्ञानी जनक
श्लोक 10
शरीरं स्वर्गनरकौ बन्धमोक्षौ भयं तथा। कल्पनामात्रमेवैतत् किं मे कार्यं चिदात्मनः॥ १० ॥
śarīraṁ svarganarakau bandhamokṣau bhayaṁ tathā | kalpanāmātram evaitat kiṁ me kāryaṁ cidātmanaḥ || 10 ||
नेपाली भावार्थ
यो शरीर, स्वर्ग र नरक, बन्धन र मोक्ष, अनि मृत्युको डर— यी सबै केवल मनको कल्पना मात्र हुन्! म विशुद्ध चेतनास्वरूप आत्माको लागि अब कुन कर्तव्य वा गर्नुपर्ने काम बाँकी रह्यो र?
English Translation
The body, heaven and hell, bondage and liberation, and fear—all these are mere figments of the mind's imagination! What duty or work remains for Me, who am pure Consciousness itself?
सार संक्षेप: जबसम्म मानिसले आफूलाई शरीर ठान्छ, तबसम्म स्वर्ग, नरक, र पाप-पुण्यको डरले सताउँछ; जब आफूलाई शुद्ध आत्मा जान्दछ, तब सबै मानसिक भय नष्ट हुन्छ र पूर्ण निष्कामता प्राप्त हुन्छ।
१. धर्म र समाजका ठूला अवधारणाहरूको महा-मन्थन (Deconstructing Mind's Concepts)
मानव इतिहासमा मानिसलाई नियन्त्रण गर्न वा डोर्याउन सदियौंदेखि तीनवटा प्रमुख विचारहरू प्रयोग गरिँदै आएको छ:
राजा जनक यहाँ निर्भय भएर भन्नुहुन्छ:
२. 'किं मे कार्यं चिदात्मनः' — कर्तव्यको अन्त्य (The End of Compulsion)
जब मानिस कुनै अधुरो वा अभावग्रस्त हुन्छ, तब उसलाई केही न केही 'गर्नुपर्ने' (Duty) हुन्छ— धन कमाउनु छ, नाम कमाउनु छ, मोक्ष पाउनु छ।
तर जो स्वयं पूर्ण (Infinite) भइसक्यो, जो विशुद्ध चेतना (चिदात्मा) हो:
यसको अर्थ यो होइन कि ज्ञानी मानिस अल्छी भएर सुत्छ। यसको अर्थ यो हो कि ज्ञानीका सबै कार्यहरू कुनै भय, लोभ, वा 'मैले गरेँ' भन्ने अहङ्कारबिना सहज लीला (Spontaneous Flow) का रूपमा सम्पन्न हुन्छन्।
३. दैनिक जीवनमा वास्तविक स्वतन्त्रता (True Psychological Freedom)
हाम्रो मनमा दिनहुँ अनेकौं काल्पनिक डरहरू पैदा हुन्छन्— "भोलि के होला? अरूले के भन्लान्? म असफल भएँ भने के होला?"
यी सबै डरहरू 'शरीर र अहङ्कार' का कल्पना हुन्। जब तपाईं एक क्षण रोकिनुहुन्छ र सम्झनुहुन्छ— "म त केवल यी विचारहरूलाई जान्ने साक्षी चेतना हुँ", तब ती काल्पनिक डरहरू साबुनको फोका फुटेझैं बिलाउँछन्।