अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 17

आत्मज्ञानीको स्वभाव

ज्ञानीस्वभावः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 19

निर्ममो निरहंकारो न किञ्चिदिति निश्चितः। अन्तर्गलितसर्वाशः कुर्वन्नपि न लिप्यते॥ १९ ॥

nirmamo nirahaṅkāro na kiñcid iti niścitaḥ | antar-galita-sarvāśaḥ kurvann api na lipyate || 19 ||

नेपाली भावार्थ

जुन पुरुष मेरोपन (ममता) र अहङ्कार (म-पना) बाट पूर्णतया मुक्त छ, जसको भित्र 'आत्माबाहेक बाहिरी कुनै पनि वस्तुको छुट्टै अस्तित्व छैन' भन्ने दृढ निश्चय भइसकेको छ, र जसका भित्री सम्पूर्ण आशाहरू र तृष्णाहरू पग्लिएर विलीन भइसकेका छन्—त्यो महापुरुष संसारका सारा कर्महरू गर्दै गर्दा पनि कहिल्यै कुनै कर्मबन्धनले लिप्त हुँदैन।

English Translation

Free from 'mine' and 'I', firmly convinced that 'nothing exists (separate from the Self)', with all inner desires thoroughly dissolved—such a man, even while actively engaged in deeds, is never tainted or bound.

सार संक्षेप: कर्मले कहिल्यै बन्धन बनाउँदैन, कर्मभित्रको अहङ्कार ('मैले गरें') र ममता ('यो मेरो हो') ले मात्र बाँध्छ। जब अहङ्कार र ममता मेटिन्छन्, तब लाखौं कर्म गर्दा पनि आत्मा आकाश जस्तै पूर्ण निर्लेप रहन्छ।

१. बन्धनका दुई पाङ्ग्रा: 'म' र 'मेरो'

संसाररूपी गाडी दुईवटा पाङ्ग्रामा गुडिरहेको छ:

  1. अहंकार (Ahamkara): 'म' (I am the doer / I am special)।
  2. ममता (Mamata): 'मेरो' (This is my money, my family, my body)।

जहाँ 'म' र 'मेरो' छ, त्यहाँ भय, लोभ, ईर्ष्या र बन्धन अवश्य हुन्छ।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: ज्ञानी पुरुष 'निर्ममो निरहंकारः' हुन्छ।
ऊ न त शरीरलाई 'म' भन्छ, न त संसारलाई 'मेरो' भन्छ। ऊ त अनन्त अद्वैत चेतना हो।

२. 'न किञ्चिदिति निश्चितः' — अद्वितीय सत्य

ज्ञानीको निश्चय कस्तो हुन्छ?
"यहाँ आत्माबाहेक केही पनि छैन!"
जसरी सपनामा देखिने हात्ती, घोडा, नदी, साथी र शत्रुहरू सपना भत्किएपछि केही पनि रहँदैनन्—केवल आफू मात्र बाँकी रहिन्छ; त्यस्तै जाग्रत् संसारका सबै दृश्यहरू पनि चेतनाको खेल मात्र हुन्। जब यो दृढ बोध हुन्छ, तब कसको चिन्ता गर्ने र कोसँग डराउने?

३. 'कुर्वन्नपि न लिप्यते' — कर्ममा अकर्म

सद्गुरु अष्टावक्र यहाँ कर्मयोगको सर्वोच्च रहस्य उद्घाटित गर्नुहुन्छ:

  • राजा जनक जस्ता महापुरुषले राज्य चलाए, न्याय गरे, युद्ध लडे।
  • तर उनीहरूको भित्रबाट सबै वासना पग्लिसकेको थियो (अन्तर्गलितसर्वाशः)।
  • त्यसैले बाहिरबाट लाखौं कर्म भए तापनि उनीहरूका लागि ती सबै कर्महरू ऐनामा परेको छाया जस्तै थिए। छायाले ऐनालाई कहिल्यै कोर्न वा मैलो बनाउन सक्दैन।

मनन सूत्र:
"जहाँ 'म' र 'मेरो' छैन, त्यहाँ कुनै बन्धन छैन; कर्म हातले हुन्छ तर हृदय परमात्मामा विश्राम गर्दछ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):