अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 3

आत्मज्ञानीको परीक्षा

आत्मज्ञानपरीक्षा
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 7

उद्भूतं ज्ञानदुर्मित्रमवधार्यातिदुर्बलः। आश्चर्यं काममाकाङ्क्षेत्कालमन्तमनुश्रितः॥ ७ ॥

udbhūtaṁ jñānadurmitram avadhāryātidurbalaḥ | āścaryaṁ kāmam ākāṅkṣet kālam antam anuśritaḥ || 7 ||

नेपाली भावार्थ

कामवासना ज्ञानको कट्टर शत्रु हो भन्ने कुरा राम्ररी थाहा पाउँदापाउँदै पनि, शरीर कमजोर भई जीवनको अन्तिम घडी (मृत्युको मुख) सम्म पुगिसकेको मानिसले अझै पनि वासनाहरूकै पछि दौडने तृष्णा राख्छ भने, त्यो कस्तो महा-आश्चर्य हो!

English Translation

Fully knowing that lust is the mortal enemy of spiritual knowledge, how astonishing it is that a person, rendered utterly feeble by age and standing at the very threshold of death, should still desperately crave sensual pleasures!

सार संक्षेप: शरीर बूढो हुन्छ, कपाल सेतो हुन्छ, आँखा कमजोर हुन्छन् तर मनको तृष्णा कहिल्यै बूढो हुँदैन। मृत्युको संघारमा पुग्दा पनि वासना नत्याग्नु मानिसको सबैभन्दा ठूलो अन्धोपन हो।

१. 'ज्ञानदुर्मित्रम्' — ज्ञानको कट्टर शत्रु

आचार्य भर्तृहरिले वैराग्यशतकम् मा लेख्नुभएको छ:

"अङ्गो गलितं पलितं मुण्डं दन्तविहीनं जातं तुण्डम्। करकम्पितशोभितदण्डं तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम्॥"
(अङ्गहरू गल्छन्, कपाल फुल्छ, दाँत झर्छन्, हातमा लौरो काम्छ; तैपनि आशा र तृष्णाको पिण्ड मर्दैन!)

अष्टावक्र यहाँ त्यही यथार्थलाई प्रहार गर्दै भन्नुहुन्छ:
कामवासना केवल शारीरिक क्रिया होइन; यो ज्ञानको 'दुर्मित्र' (शत्रु) हो। यसले चेतनालाई बाहिर तान्छ र मानिसलाई शरीरको दास बनाउँछ।

२. मृत्युको मुखमा पनि वासनाको खेल

मानिसको शरीर जीर्ण भइसक्छ, अस्पतालको बेडमा अक्सिजन लगाएर सुतिरहेको हुन्छ, तैपनि उसको मनमा नाफा-घाटा, जग्गा-जमिन र पुराना वासनाहरूकै विचार खेलिरहेको हुन्छ।
यो कस्तो भयानक सम्मोहन हो!
अष्टावक्र जनकलाई झकझक्याउँदै भन्नुहुन्छ:
समय छँदै यस भ्रमबाट ब्यूँझ! जबसम्म वासनाको बीउ भित्र बाँकी रहन्छ, तबसम्म बारम्बार जन्म र मरणको चक्रमा पिल्सिरहनुपर्नेछ।

३. मुक्ति तर्फको यात्रा

सच्चा वैराग्य बुढ्यौलीको विवशता होइन; यो त जवानीमै विवेकद्वारा गरिएको वासनाको शान्ति हो।
जब मानिसले बुझ्छ कि कुनै पनि बाहिरी वस्तुले मलाई अमर बनाउन सक्दैन, तब ऊ वासना छाडेर आफ्नै अमृतमय आत्म-स्वरूपमा स्थिर हुन्छ।

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):