अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 6

ज्ञानको वास्तविक स्वरूप

ज्ञानस्वरूपम्
अघिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 4

अहं वा सर्वभूतेषु सर्वभूतानि मय्यपि। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः॥ ४ ॥

ahaṁ vā sarvabhūteṣu sarvabhūtāni mayy api | iti jñānaṁ tathaitasya na tyāgo na graho layaḥ || 4 ||

नेपाली भावार्थ

'या त म नै सम्पूर्ण प्राणीहरूभित्र विद्यमान छु, अथवा सम्पूर्ण प्राणीहरू मभित्रै रहेका छन्'— यस्तो सर्वव्यापी एकताको साक्षात्कार हुनु नै वास्तविक ज्ञान हो। यसमा न त केही त्याग्नु छ, न केही समात्नु छ, र न त कुनै विलीन गर्नु नै छ!

English Translation

'Either I am present in all beings, or all beings exist within me'—realizing this supreme unity is true knowledge. Here, there is neither renunciation, nor grasping, nor any dissolution!

सार संक्षेप: जब आफू नै सबैमा र सबै आफैँमा देखिन्छ, तब न कसैसँग घृणा रहन्छ न कसैसँग आसक्ति। यही सर्वव्यापी अद्वैत प्रेम नै मुक्तिको सर्वोच्च अवस्था हो।

१. उपनिषद्को महासत्य: सर्वभूतस्थमात्मानम्

छैटौं अध्यायको यस अन्तिम श्लोकमा अष्टावक्रले ईशावास्योपनिषद् र भगवद्गीताको सर्वोच्च दर्शनलाई एउटै श्लोकमा समेट्नुभएको छ।
ईशावास्योपनिषद् (श्लोक ६) मा भनिएको छ:

"यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति। सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते॥"
अर्थात्, जसले सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई आफ्नै आत्माभित्र देख्छ, र सबै प्राणीहरूमा आफ्नै आत्मा देख्छ, उसले कसैसँग पनि घृणा गर्न सक्दैन।

यो अद्वैत वेदान्तको सबैभन्दा उच्च शिखर हो:

  1. म सबैमा छु: जसरी एउटै सुनका सयौं गहना (औंठी, सिक्री, चुरा) बनेका छन्, सबै गहनामा सुन एउटै छ।
  2. सबै ममा छन्: जसरी सबै छाल, पानीको थोपा र फोका महासागरभित्रै समाहित छन्।

२. 'न त्यागो न ग्रहो लयः' — सम्पूर्ण अध्यायको निष्कर्ष

जब सबै थोक म नै हुँ, र म नै सबैमा छु:

  • म कसलाई त्यागुँ? के आफ्नै हात काटेर फाल्न सकिन्छ?
  • म कसलाई समातुँ? जुन पहिलेदेखि नै मभित्र छ, त्यसलाई थप के समात्नु?
  • म के विलीन गरुँ? जहाँ दुई छँदै छैन, त्यहाँ केलाई कोसँग मिलाउनु?

यहाँ आएर सबै साधनाहरू, विधिहरू, पूजा र ध्यानहरू स्वतः शान्त हुन्छन्।
साधक अब 'साधक' रहँदैन; ऊ स्वयं 'सिद्ध' र 'सहज' बन्दछ।

३. दैनिक जीवनमा व्यावहारिक दृष्टि

जब तपाईं बाटोमा हिँड्नुहुन्छ, कुनै गरिब, धनी, साथी वा शत्रुलाई देख्नुहुन्छ:

  • स्मरण गर्नुहोस्: "त्यो शरीरभित्र पनि त्यही चेतना हेरिरहेको छ, जुन मेरो आँखाबाट हेरिरहेको छ।"
  • जब यो दृष्टि बस्छ, तब ईर्ष्या, रिस र प्रतिशोधको कुनै ठाउँ नै बाँकी रहँदैन; केवल अगाध करुणा र शान्ति मात्र बाँकी रहन्छ।

मनन सूत्र:
"सबैमा आफूलाई र आफूमा सबैलाई देख्नु नै प्रेमको अन्तिम रूप हो; जहाँ भेद छैन, त्यहाँ केवल अनन्त शान्ति छ।"

अघिल्लो

अध्याय 6 का श्लोकहरू सम्पन्न भए

अर्को अध्यायमा प्रवेश गरी ज्ञानयात्रालाई निरन्तरता दिनुहोस्।

अध्याय 7 सुरु गर्नुहोस्

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):