अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 5
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ते भूतग्रामे चतुर्विधे। कस्य सामर्थ्यमस्त्येकं विहायेच्छाऽनिच्छा विवर्जने॥ ५ ॥
brahmādistambaparyante bhūtagrāme caturvidhe | kasya sāmarthyam asty ekaṁ vihāyecchānicchā-vivarjane || 5 ||
नेपाली भावार्थ
सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीदेखि लिएर एउटा सानो घाँसको त्यान्द्रोसम्म— चारै प्रकारका सम्पूर्ण प्राणी जगतमा, त्यस एकमात्र आत्मज्ञानीलाई छाडेर अरू कसको सामर्थ्य होला र, जसले इच्छा (राग) र अनिच्छा (द्वेष) दुवैलाई समूल त्याग गर्न सकोस्?
English Translation
In the entire fourfold creation of living beings, ranging from the creator Brahma down to a blade of grass—who else except that one knower of the Self has the power to completely abandon both desire and aversion?
सार संक्षेप: संसारका सबै प्राणी (देवतादेखि किरासम्म) कामना र घृणाको चक्रमा पिल्सिरहेका छन्; केवल आफ्नो वास्तविक साक्षी स्वरूपलाई चिन्ने महापुरुष मात्र चाहना र अस्वीकार दुवैबाट पूर्ण मुक्त हुन सक्दछ।
१. 'चतुर्विधे भूतग्रामे' — चार प्रकारका प्राणीहरूको विवशता
भारतीय दर्शनमा सृष्टिका समस्त जीवहरूलाई जन्म लिने माध्यमका आधारमा चार वर्गमा विभाजन गरिएको छ:
ब्रह्माजीदेखि लिएर सूक्ष्म किरासम्म सबैमा एउटा साझा रोग छ:
यी दुईवटा पाङ्ग्रा (राग र द्वेष) ले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई घुमाइरहेका छन्।
२. केवल आत्मज्ञानी नै किन समर्थ छ?
के तपस्वीले इच्छा त्याग्न सक्दैन?
तर आत्मज्ञानी पुरुषले:
ऊ ऐना जस्तै हुन्छ— अगाडि फूल आयो भने फूल देखाउँछ, फोहोर आयो भने फोहोर देखाउँछ। ऐनालाई न फूलसँग राग हुन्छ, न फोहोरसँग द्वेष!
३. दैनिक जीवनमा व्यावहारिक प्रयोग
हामी दिनभरि दुईवटा मानसिक युद्ध लडिरहेका हुन्छौं:
यसले हाम्रो ९०% मानसिक ऊर्जा खेर फाल्छ।
जब हामी स्वीकार गर्छौं कि "जे आइरहेको छ त्यो प्रकृतिको स्वाभाविक नियम हो, म त केवल यसलाई जान्ने साक्षी हुँ", तब मन तुरुन्तै शान्त र हलुका हुन्छ।