अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 4

आत्मज्ञानीको महिमा

ज्ञानानुकीर्तनम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 5

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ते भूतग्रामे चतुर्विधे। कस्य सामर्थ्यमस्त्येकं विहायेच्छाऽनिच्छा विवर्जने॥ ५ ॥

brahmādistambaparyante bhūtagrāme caturvidhe | kasya sāmarthyam asty ekaṁ vihāyecchānicchā-vivarjane || 5 ||

नेपाली भावार्थ

सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीदेखि लिएर एउटा सानो घाँसको त्यान्द्रोसम्म— चारै प्रकारका सम्पूर्ण प्राणी जगतमा, त्यस एकमात्र आत्मज्ञानीलाई छाडेर अरू कसको सामर्थ्य होला र, जसले इच्छा (राग) र अनिच्छा (द्वेष) दुवैलाई समूल त्याग गर्न सकोस्?

English Translation

In the entire fourfold creation of living beings, ranging from the creator Brahma down to a blade of grass—who else except that one knower of the Self has the power to completely abandon both desire and aversion?

सार संक्षेप: संसारका सबै प्राणी (देवतादेखि किरासम्म) कामना र घृणाको चक्रमा पिल्सिरहेका छन्; केवल आफ्नो वास्तविक साक्षी स्वरूपलाई चिन्ने महापुरुष मात्र चाहना र अस्वीकार दुवैबाट पूर्ण मुक्त हुन सक्दछ।

१. 'चतुर्विधे भूतग्रामे' — चार प्रकारका प्राणीहरूको विवशता

भारतीय दर्शनमा सृष्टिका समस्त जीवहरूलाई जन्म लिने माध्यमका आधारमा चार वर्गमा विभाजन गरिएको छ:

  1. जरायुज: पाठेघरबाट जन्मने (मानिस, जनावर आदि)
  2. अण्डज: फुल वा अण्डाबाट जन्मने (चरा, सर्प आदि)
  3. स्वेदज: पसिना, फोहोर वा ओसबाट जन्मने (जुम्रा, सूक्ष्म जीवाणु आदि)
  4. उद्भिज्ज: जमिन फुटाएर उम्रने (रुख, बिरुवा, घाँस आदि)

ब्रह्माजीदेखि लिएर सूक्ष्म किरासम्म सबैमा एउटा साझा रोग छ:

  • इच्छा (Desire/Attraction): "मलाई यो चाहिन्छ, यो राम्रो छ।"
  • अनिच्छा (Aversion/Repulsion): "यो मलाई मन पर्दैन, यो हट्नुपर्छ।"

यी दुईवटा पाङ्ग्रा (राग र द्वेष) ले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई घुमाइरहेका छन्।

२. केवल आत्मज्ञानी नै किन समर्थ छ?

के तपस्वीले इच्छा त्याग्न सक्दैन?

  • यदि कसैले हठपूर्वक इच्छा दबाउँछ भने त्यो अनिच्छा (घृणा) मा परिणत हुन्छ।
  • उदाहरण: संसारी मानिस पैसा चाहन्छ (इच्छा), तर कडा वैरागी पैसा देख्दा आँखा चिम्लन्छ र घृणा गर्छ (अनिच्छा)। दुवै अवस्थामा मन शान्त छैन!

तर आत्मज्ञानी पुरुषले:

  • न संसारको कुनै वस्तुलाई समात्न खोज्छ (इच्छा छैन),
  • न आएको परिस्थितिलाई धकेल्न वा घृणा गर्न खोज्छ (अनिच्छा छैन)।
    ऊ ऐना जस्तै हुन्छ— अगाडि फूल आयो भने फूल देखाउँछ, फोहोर आयो भने फोहोर देखाउँछ। ऐनालाई न फूलसँग राग हुन्छ, न फोहोरसँग द्वेष!

३. दैनिक जीवनमा व्यावहारिक प्रयोग

हामी दिनभरि दुईवटा मानसिक युद्ध लडिरहेका हुन्छौं:

  1. अनुकूल परिस्थिति ल्याउने प्रयास (इच्छा)
  2. प्रतिकूल परिस्थितिलाई पन्छाउने प्रयास (अनिच्छा)
    यसले हाम्रो ९०% मानसिक ऊर्जा खेर फाल्छ।
    जब हामी स्वीकार गर्छौं कि "जे आइरहेको छ त्यो प्रकृतिको स्वाभाविक नियम हो, म त केवल यसलाई जान्ने साक्षी हुँ", तब मन तुरुन्तै शान्त र हलुका हुन्छ।

मनन सूत्र:
"चाहना र घृणाको खेलबाट बाहिर निस्कनु नै साँचो स्वतन्त्रता हो; साक्षी भावमा विश्राम लिनु नै जीवनको परम विश्राम हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):