अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 20

प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा नैव धीरस्य दुर्ग्रहः। यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वा तिष्ठतः सुखम्॥ २० ॥

pravṛttau vā nivṛttau vā naiva dhīrasya durgrahaḥ | yadā yat kartum āyāti tat kṛtvā tiṣṭhataḥ sukham || 20 ||

नेपाली भावार्थ

धीर आत्मज्ञानी पुरुषको मनमा न त कर्ममा लाग्नु (प्रवृत्ति) पर्छ भन्ने कुनै जिद्दी हुन्छ, न त कर्म छोडेर भाग्नु (निवृत्ति) पर्छ भन्ने नै कुनै दुराग्रह हुन्छ; समय र परिस्थितिवश जब जे काम अगाडि आइपर्छ, त्यसलाई सहज भावले गरेर ऊ सदा परम सुख र शान्तिपूर्वक आफ्नै स्वरूपमा स्थित रहन्छ।

English Translation

The steadfast wise sage harbors no stubborn clinging either to worldly engagement (pravritti) or to total withdrawal (nivritti); whenever whatever presents itself to be done, having done that effortlessly, he remains happily at ease.

सार संक्षेप: धर्मको नाममा 'म यो काम गर्दिनँ' भनेर हठ गर्नु पनि अहङ्कार हो, र 'म यो काम गरेरै छाड्छु' भन्नु पनि अहङ्कार हो। ज्ञानी नदीमा तैरने सुकेको पात जस्तै हुन्छ—पानीको बहावले जता लैजान्छ, ऊ त्यतै सहज भएर बग्दछ।

१. 'दुर्ग्रहः' — हठ र जिद्दीको अभाव

मानिसको मन सधैं कुनै न कुनै हठ (Dogma / Clinging) मा फस्छ:

  • संसारी मानिस भन्छ: "म यो काम जसरी पनि पूरा गर्छु, मलाई धन कमाउनै पर्छ (प्रवृत्तिको हठ)।"
  • धेरै साधकहरू भन्छन्: "म कुनै काम गर्दिनँ, म संसारबाट भाग्छु, मलाई एकान्त चाहिन्छ (निवृत्तिको हठ)।"

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: दुवै ठाउँमा 'दुर्ग्रह' (Obstinacy) छ!
तर धीर ज्ञानी कुनै पनि हठमा बाँधिँदैन।

  • यदि राज्य चलाउन आइपर्यो भने ऊ हाँसेर राज्य चलाउँछ।
  • यदि भोलि जङ्गलमा बस्ने परिस्थिति आयो भने ऊ त्यतिकै आनन्दले जङ्गलमा बस्छ।
    उसलाई न त कर्मको डर छ, न त अकर्मको लोभ।

२. 'यदा यत्कर्तुमायाति' — परिस्थितिको सहज स्वीकार

ज्ञानीले योजना (Planning) को मानसिक भारी बोकेर हिँड्दैन।

  • ऊ भोलिको चिन्ता गर्दैन।
  • वर्तमान क्षणमा जे काम स्वाभाविक रूपमा अगाडि आयो, उसले पूर्ण कुशलता र शान्तिले त्यसलाई गर्छ।
  • काम सकिएपछि ऊ फेरि आफ्नो शून्य मौनतामा फर्किन्छ।

जसरी ऐनाले आफ्नो अगाडि घोडा आयो भने घोडा देखाउँछ, हात्ती आयो भने हात्ती देखाउँछ; तर त्यो गएपछि ऐना फेरि खाली नै रहन्छ।

३. 'तिष्ठतः सुखम्' — सदा सुखी रहने कला

संसारमा को सुखी छ?
उही सुखी छ जो जीवनको प्रवाहसँग लड्दैन, बरु जीवनसँगै बग्न जान्दछ।
यही समर्पण र सहजता नै अष्टावक्र गीताको जीवनमुक्तिको अनुपम सूत्र हो।

मनन सूत्र:
"न प्रवृत्तिको जिद्दी छ, न निवृत्तिको डर; परिस्थिति अनुसार जे आयो त्यो गरेर सदा आनन्दमा रहनु नै जीवनमुक्तिको रहस्य हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):