अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 28

असमाधेरविक्षेपान्न मुमुक्षुर्न चेतरः। निश्चित्य कल्पितं पश्यन् ब्रह्मैवास्ते महाशयः॥ २८॥

asamādheravikṣepānna mumukṣurna cetaraḥ | niścitya kalpitaṃ paśyan brahmaivāste mahāśayaḥ || 28 ||

नेपाली भावार्थ

समाधिको कुनै हठ नभएको र चित्तमा कुनै विक्षेप (भटकाव) पनि नरहेको हुनाले त्यो महाशय (ज्ञानी) न मुमुक्षु (मोक्ष खोज्ने) हो, न त संसारी बद्ध नै। यो सम्पूर्ण दृश्य जगत केवल मनको कल्पना मात्र हो भन्ने दृढ निश्चय गरी ऊ साक्षात् ब्रह्मस्वरूप भएर नै सधैं अवस्थित रहन्छ।

English Translation

Free from the desire for trance (samadhi) and having no mental distractions, that magnanimous sage is neither a seeker of liberation nor a bound worldly being; firmly ascertaining this universe to be a mere mental fabrication, he abides as Brahman itself.

सार संक्षेप: जब मनमा विक्षेप नै छैन भने समाधिको अभ्यास किन गर्ने? जसले आफूलाई कहिल्यै बन्धनमा देख्दैन, उसलाई मोक्षको चाहना हुँदैन— ऊ त सहजै स्वयं परब्रह्म भएर विराजमान रहन्छ।

१. मुमुक्षु र बद्धभन्दा पर: महाशयको स्वरूप

साधारण मानिस आफूलाई 'बद्ध' (संसारको बन्धनमा परेको) ठान्दछ, र साधक आफूलाई 'मुमुक्षु' (बन्धनबाट मुक्त हुन छटपटाउने) ठान्दछ। तर अष्टावक्रका अनुसार यी दुवै अवस्था अझै अज्ञानको दायरामा छन्, किनकि दुवैले बन्धनलाई सत्य मानेका छन्।

जो ज्ञानी पुरुष (महाशयः) छ:

  • उसलाई समाधिको तृष्णा छैन (असमाधेः), किनकि उसको स्वरूप नै अखण्ड शान्ति हो।
  • उसको मनमा कुनै विक्षेप वा चञ्चलता छैन (अविक्षेपात्), किनकि उसले दृश्यलाई सत्य मान्दैन।
  • त्यसैले ऊ न मोक्ष खोज्ने मुमुक्षु हो, न त संसारी बद्ध नै!

२. 'निश्चित्य कल्पितं पश्यन् ब्रह्मैवास्ते' को गहिराइ

यो श्लोक अद्वैत वेदान्तको परम शिखर हो:

  • ज्ञानीले जगतलाई देख्दा पनि त्यसलाई वास्तविक ठोस वस्तु मान्दैन; उसलाई थाहा छ कि यो पानीमा उठेको तरङ्ग वा सपना जस्तै मनको कल्पना मात्र हो।
  • जब कल्पनालाई कल्पना भनेर चिनिन्छ, तब त्यसले दुःख दिन सक्दैन।
  • त्यसपछि के बाँकी रहन्छ? केवल 'ब्रह्मैवास्ते'— त्यो ज्ञानी स्वयं परब्रह्मको रूपमा शान्त र अचल भएर रहिरहन्छ।

३. दैनिक जीवनमा व्यावहारिक दृष्टि

  • ध्यानमा बस्दा 'म समाधि लगाउँछु' भन्ने सूक्ष्म अहंकारलाई पनि त्याग्नुहोस्।
  • मनका सोचहरूलाई बन्धन नसम्झनुहोस्; ती आकाशमा उड्ने बादल मात्र हुन्।
  • जब तपाईं आफूलाई पहिल्यैबाट मुक्त, शुद्ध र अद्वैत देख्नुहुन्छ, तब मोक्षको खोजी आफैं समाप्त हुन्छ र परब्रह्मको सहज विश्राम प्रारम्भ हुन्छ।

मनन सूत्र:
"न म बन्धक हुँ, न म मुमुक्षु; म त त्यो अनन्त आकाश हुँ जसमा बन्धन र मोक्ष दुवै केवल छाया हुन्।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):