अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 15

तत्त्वज्ञानको उपदेश

तत्त्वोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 11

त्वय्यनन्तमहाम्भोधौ विश्ववीचिः स्वभावतः। उदेतु वाऽस्तमायातु न ते वृद्धिर्न वा क्षतिः॥ ११ ॥

tvayy anantamahāmbhodhau viśvavīciḥ svabhāvataḥ | udetu vā'stam āyātu na te vṛddhir na vā kṣatiḥ || 11 ||

नेपाली भावार्थ

अनन्त चैतन्य महासागर स्वरूप तिमीभित्र यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड रूपी छाल आफ्नै स्वाभाविक नियमले चाहे उत्पन्न होस् वा विलीन भएर जाओस्; न त तिम्रो कुनै बढोत्तरी हुन्छ, र न त तिम्रो कुनै क्षति (नोक्सानी) नै हुन्छ!

English Translation

In you, the limitless ocean, let the wave of the universe naturally rise or subside as it may; there is neither any increase nor any loss to you.

सार संक्षेप: तपाईं त्यो अनन्त महासागर हुनुहुन्छ जसमा सम्पूर्ण सृष्टि आउँछ र जान्छ। लाखौं तारा र ग्रहहरू जन्मिए पनि तपाईंमा केही थपिँदैन, र सबै नष्ट भए पनि तपाईंको केही घट्दैन।

१. विश्व-वीचि: संसार एउटा छाल मात्र

अष्टावक्र यहाँ ब्रह्माण्डलाई एउटा सानो शब्द दिनुहुन्छ: 'विश्ववीचिः' (ब्रह्माण्ड रूपी छाल)।
हाम्रो दृष्टिमा:

  • यो पृथ्वी, आकाशगङ्गा, अर्बौं ताराहरू कति विशाल छन्!
    तर चेतनाको दृष्टिमा:
  • यो सारा ब्रह्माण्ड अनन्त महासागरको सतहमा एक सेकेन्डका लागि उठेको सानो पानीको फोका वा छाल मात्र हो।

र त्यो महासागर को हो?
'त्वय्यनन्तमहाम्भोधौ' — त्यो महासागर साक्षात् तिमी नै हौ!

२. न वृद्धि, न क्षति

समुद्रमा विचार गरौं:

  • जब हावा चल्छ र ठूला-ठूला छालहरू उठ्छन्, के समुद्रमा पानीको मात्रा बढ्छ? बढ्दैन!
  • जब हावा रोकिन्छ र छालहरू शान्त हुन्छन्, के समुद्रको पानी घट्छ? घट्दैन!
    छाल उठ्दा पनि समुद्र उति नै छ, छाल बस्दा पनि समुद्र उति नै छ।

त्यसैगरी:

  • जब सृष्टि हुन्छ (ब्रह्माण्ड बन्छ), तपाईंको आत्मामा कुनै नयाँ वस्तु थपिएको होइन।
  • जब प्रलय हुन्छ (सबै नष्ट हुन्छ), तपाईंको आत्माबाट केही गुमेको होइन।

३. साधकको परम विश्राम

जब तपाईं जान्नुहुन्छ कि तपाईं नै त्यो अनन्त महासागर हुनुहुन्छ:

  • तब संसारमा केही घट्दा तपाईं आत्तिनुहुन्न।
  • तब संसारमा केही पाउँदा तपाईं घमण्डले मात्तिनुहुन्न।
    तपाईं आफ्नो सनातन अखण्ड स्वरूपमा सदा अचल रहनुहुन्छ।

मनन सूत्र:
"ब्रह्माण्डका छालहरू उठून् वा बसून्, म त न कहिल्यै बढ्ने न कहिल्यै घट्ने अनन्त महासागर हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):