जनक उवाच
आत्मज्ञानी जनक
श्लोक 4
हेयोपादेयविरहादेवं हर्षविषादयोः। अभावादद्य हे ब्रह्मन्नेवमेवाहमास्थितः॥ ४ ॥
heyopādeyavirahād evaṁ harṣaviṣādayoḥ | abhāvād adya he brahmann evam evāham āsthitaḥ || 4 ||
नेपाली भावार्थ
हे ब्रह्मस्वरूप सद्गुरुदेव! त्याग्नुपर्ने (नराम्रो) र ग्रहण गर्नुपर्ने (राम्रो) कुनै वस्तु बाँकी नरहेको हुनाले, तथा सफलताको हर्ष र असफलताको विषाद दुवै मनबाट पूर्णतया मेटिएका कारण; आज म यसै निष्कलङ्क, सहज आत्मस्वरूपमा स्थिर भएको छु।
English Translation
O Knower of Brahman! Having no concept of what is to be rejected or what is to be accepted, and being entirely free from both joy and grief, today I abide thus, established in the Self.
सार संक्षेप: जहाँ त्याग्नुपर्ने र टिप्नुपर्ने कुनै कुरा बाँकी रहँदैन, त्यहाँ हर्ष र विषाद पनि बिलाउँछन्। यही पूर्ण सन्तुलन र अद्वैतको वास्तविक स्थिति हो।
१. हेय र उपादेयको बन्धन (The Trap of Rejection and Acceptance)
संसारका सबै नैतिक र धार्मिक द्वन्द्वहरू दुई शब्दमा अडिएका छन्:
साधारण मानिस जीवनभर एउटा कुरा फ्याँक्छ र अर्को कुरा समात्छ।
राजा जनक भन्नुहुन्छ:
२. हर्ष र विषादको समूल नष्ट (Beyond Elation and Grief)
जब मानिस कुनै कुरालाई 'मेरो उपलब्धि' मान्छ, तब उसलाई 'हर्ष' (मात्तिनु) हुन्छ।
र जब त्यो कुरा खोसिन्छ, तब उसलाई 'विषाद' (डिप्रेसन/शोक) हुन्छ।
तर जनकको स्थिति कस्तो छ?
यसैले हर्ष र विषाद दुवैको जड नै उखेलियो।
३. गुरुलाई सम्बोधन: 'हे ब्रह्मन्'
जनक यहाँ अष्टावक्रलाई 'हे ब्रह्मन्' भनेर सम्बोधन गर्नुहुन्छ।
यो केवल औपचारिकता होइन; यो त एक सिद्ध शिष्यले आफ्नो सद्गुरुप्रति व्यक्त गरेको परम कृतज्ञता हो— जसको कृपाले जनकले आज राजदरबारमा बसेर पनि जीवनमुक्तिको शिखर स्पर्श गर्न सके।