अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 12

आत्मानुभव र मौन स्थिति

आत्मानुभवस्थितिः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 4

हेयोपादेयविरहादेवं हर्षविषादयोः। अभावादद्य हे ब्रह्मन्नेवमेवाहमास्थितः॥ ४ ॥

heyopādeyavirahād evaṁ harṣaviṣādayoḥ | abhāvād adya he brahmann evam evāham āsthitaḥ || 4 ||

नेपाली भावार्थ

हे ब्रह्मस्वरूप सद्गुरुदेव! त्याग्नुपर्ने (नराम्रो) र ग्रहण गर्नुपर्ने (राम्रो) कुनै वस्तु बाँकी नरहेको हुनाले, तथा सफलताको हर्ष र असफलताको विषाद दुवै मनबाट पूर्णतया मेटिएका कारण; आज म यसै निष्कलङ्क, सहज आत्मस्वरूपमा स्थिर भएको छु।

English Translation

O Knower of Brahman! Having no concept of what is to be rejected or what is to be accepted, and being entirely free from both joy and grief, today I abide thus, established in the Self.

सार संक्षेप: जहाँ त्याग्नुपर्ने र टिप्नुपर्ने कुनै कुरा बाँकी रहँदैन, त्यहाँ हर्ष र विषाद पनि बिलाउँछन्। यही पूर्ण सन्तुलन र अद्वैतको वास्तविक स्थिति हो।

१. हेय र उपादेयको बन्धन (The Trap of Rejection and Acceptance)

संसारका सबै नैतिक र धार्मिक द्वन्द्वहरू दुई शब्दमा अडिएका छन्:

  1. हेय (Rejection): "यो पाप हो, यो नराम्रो हो, म यसलाई त्याग्छु।"
  2. उपादेय (Acceptance): "यो पुण्य हो, यो राम्रो हो, म यसलाई समात्छु।"

साधारण मानिस जीवनभर एउटा कुरा फ्याँक्छ र अर्को कुरा समात्छ।

  • उसले सांसारिक धन त्याग्छ, तर आश्रमको प्रतिष्ठा समात्छ।
  • उसले परिवार त्याग्छ, तर आफ्ना चेलाहरूलाई समात्छ।
  • उसले असत्य त्याग्छ, तर "म सत्यवादी हुँ" भन्ने अहङ्कार समात्छ।

राजा जनक भन्नुहुन्छ:

"हे ब्रह्मन्! जब मैले देखेँ कि जे जति नाम र रूप छन्, ती सबै सपना जस्तै हुन्; तब न केही त्याग्नुपर्ने रह्यो, न केही समात्नुपर्ने रह्यो (हेयोपादेयविरहात्)!"

२. हर्ष र विषादको समूल नष्ट (Beyond Elation and Grief)

जब मानिस कुनै कुरालाई 'मेरो उपलब्धि' मान्छ, तब उसलाई 'हर्ष' (मात्तिनु) हुन्छ।
र जब त्यो कुरा खोसिन्छ, तब उसलाई 'विषाद' (डिप्रेसन/शोक) हुन्छ।

तर जनकको स्थिति कस्तो छ?

  • राज्य पाएँ भने पनि केही थपिएन, किनकि म पहिलेदेखि नै पूर्ण आत्मा हुँ।
  • राज्य गुम्यो भने पनि केही घटेन, किनकि म कहिल्यै राज्य थिएँ नै।
    यसैले हर्ष र विषाद दुवैको जड नै उखेलियो।

३. गुरुलाई सम्बोधन: 'हे ब्रह्मन्'

जनक यहाँ अष्टावक्रलाई 'हे ब्रह्मन्' भनेर सम्बोधन गर्नुहुन्छ।
यो केवल औपचारिकता होइन; यो त एक सिद्ध शिष्यले आफ्नो सद्गुरुप्रति व्यक्त गरेको परम कृतज्ञता हो— जसको कृपाले जनकले आज राजदरबारमा बसेर पनि जीवनमुक्तिको शिखर स्पर्श गर्न सके।

मनन सूत्र:
"न केही त्याग्नु छ, न केही पाउनु छ; हर्ष र शोक दुवैभन्दा पर आफ्नै पूर्णतामा विश्राम लिनु नै मोक्ष हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):