अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 19
भावाभावविहीनो यस्तृप्तो निर्वासनो बुधः। नैव किञ्चित्कृतं तेन लोकदृष्ट्या विकुर्वता॥ १९ ॥
bhāvābhāva-vihīno yas tṛpto nirvāsano budhaḥ | naiva kiñcit kṛtaṁ tena loka-dṛṣṭyā vikurvatā || 19 ||
नेपाली भावार्थ
जुन ज्ञानी महापुरुष हुनु र नहुनु (भावाभाव) को द्वन्द्वबाट मुक्त छ, सदा आत्मानन्दमा तृप्त छ र जसका सबै वासनाहरू मेटिइसकेका छन्—संसारका मानिसहरूको आँखामा उसले अनेकौं प्रकारका कर्महरू गरिरहेको देखिए तापनि वास्तविक रूपमा उसद्वारा केही पनि गरिएको हुँदैन।
English Translation
He who is free from the notions of existence and non-existence, ever content, and devoid of latent desires—that wise sage, although appearing to worldly eyes to be actively performing diverse deeds, in truth does nothing at all.
सार संक्षेप: बाहिरी आँखाले हेर्दा ज्ञानीले व्यापार गर्छ, राज्य चलाउँछ वा भोजन गर्छ; तर उसभित्र 'म गर्छु' भन्ने अहङ्कार र 'मलाई यो फल चाहिन्छ' भन्ने वासना नभएका कारण, आध्यात्मिक सत्यको दृष्टिले उसले केही पनि गरिरहेको हुँदैन।
१. कर्ममा अकर्मको पराकाष्ठा
यो श्लोक भगवद्गीता र अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो सामञ्जस्य हो।
संसारले कसरी हेर्छ?
'लोकदृष्ट्या' — मानिसहरू देख्छन् कि ज्ञानी बोलिरहेको छ, हिँडिरहेको छ, काम गरिरहेको छ।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
किन?
किनभने कर्म हात-गोडाले मात्र हुँदैन; कर्म तब हुन्छ जब मनभित्र 'म कर्ता हुँ' भन्ने अहङ्कार हुन्छ।
२. तीन दिव्य लक्षणहरू: विहीन, तृप्त, निर्वासन
यी तीन गुण भएको मानिस संसारको बीचमा दौडिरहेको देखिए पनि भित्रबाट पूर्ण अक्रिय छ।
३. बन्धन कसलाई हुन्छ?
बन्धन कर्मले हुँदैन, कर्मको पछाडि लुकेको वासनाले हुन्छ।
जसको वासना मेटियो, उसको कर्म आगोमा डढेको डोरी जस्तै हो—डोरी जस्तै देखिन्छ तर त्यसले कसैलाई बाँध्न सक्दैन!