अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 19

भावाभावविहीनो यस्तृप्तो निर्वासनो बुधः। नैव किञ्चित्कृतं तेन लोकदृष्ट्या विकुर्वता॥ १९ ॥

bhāvābhāva-vihīno yas tṛpto nirvāsano budhaḥ | naiva kiñcit kṛtaṁ tena loka-dṛṣṭyā vikurvatā || 19 ||

नेपाली भावार्थ

जुन ज्ञानी महापुरुष हुनु र नहुनु (भावाभाव) को द्वन्द्वबाट मुक्त छ, सदा आत्मानन्दमा तृप्त छ र जसका सबै वासनाहरू मेटिइसकेका छन्—संसारका मानिसहरूको आँखामा उसले अनेकौं प्रकारका कर्महरू गरिरहेको देखिए तापनि वास्तविक रूपमा उसद्वारा केही पनि गरिएको हुँदैन।

English Translation

He who is free from the notions of existence and non-existence, ever content, and devoid of latent desires—that wise sage, although appearing to worldly eyes to be actively performing diverse deeds, in truth does nothing at all.

सार संक्षेप: बाहिरी आँखाले हेर्दा ज्ञानीले व्यापार गर्छ, राज्य चलाउँछ वा भोजन गर्छ; तर उसभित्र 'म गर्छु' भन्ने अहङ्कार र 'मलाई यो फल चाहिन्छ' भन्ने वासना नभएका कारण, आध्यात्मिक सत्यको दृष्टिले उसले केही पनि गरिरहेको हुँदैन।

१. कर्ममा अकर्मको पराकाष्ठा

यो श्लोक भगवद्गीता र अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो सामञ्जस्य हो।
संसारले कसरी हेर्छ?
'लोकदृष्ट्या' — मानिसहरू देख्छन् कि ज्ञानी बोलिरहेको छ, हिँडिरहेको छ, काम गरिरहेको छ।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:

"नैव किञ्चित्कृतं तेन..."
(उसले वास्तवमा केही पनि गरेको छैन!)

किन?
किनभने कर्म हात-गोडाले मात्र हुँदैन; कर्म तब हुन्छ जब मनभित्र 'म कर्ता हुँ' भन्ने अहङ्कार हुन्छ।

  • यदि रूखबाट सुकेको पात खस्यो भने के रूखले 'मैले पात खसाएँ' भन्छ? अहँ! त्यो त प्रकृतिको स्वाभाविक नियम हो।
  • त्यस्तै, ज्ञानीको शरीरबाट हुने सम्पूर्ण क्रियाहरू केवल प्रकृतिको नियमअनुसार भइरहेका हुन्छन्; आत्मा त सधैं अकर्ता छ।

२. तीन दिव्य लक्षणहरू: विहीन, तृप्त, निर्वासन

  1. भावाभावविहीनः जसलाई संसारको हुनु र नहुनुले केही फरक पार्दैन।
  2. तृप्तः जसलाई बाहिरबाट कुनै नयाँ वस्तु मागेर तृप्त हुनु पर्दैन।
  3. निर्वासनः जसको मनमा कुनै भविष्यको योजना वा लोभ बाँकी छैन।

यी तीन गुण भएको मानिस संसारको बीचमा दौडिरहेको देखिए पनि भित्रबाट पूर्ण अक्रिय छ।

३. बन्धन कसलाई हुन्छ?

बन्धन कर्मले हुँदैन, कर्मको पछाडि लुकेको वासनाले हुन्छ।
जसको वासना मेटियो, उसको कर्म आगोमा डढेको डोरी जस्तै हो—डोरी जस्तै देखिन्छ तर त्यसले कसैलाई बाँध्न सक्दैन!

मनन सूत्र:
"हातले काम गर्छ तर मन अकर्ता रहन्छ; जब वासना मेटिन्छ, तब सारा संसार चलाए पनि आत्मा पूर्ण निष्काम रहन्छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):