अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 13

परमानन्दको स्थिति

परमानन्दप्राप्तिः
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 1

अकिञ्चनभवं स्वास्थ्यं कौपीनत्वेऽपि दुर्लभम्। त्यागादाने विहायास्मादहमासे यथासुखम्॥ १ ॥

akiñcanabhavaṁ svāsthyaṁ kaupīnatve'pi durlabham | tyāgādāne vihāyāsmād aham āse yathāsukham || 1 ||

नेपाली भावार्थ

'मेरो केही पनि छैन र म कसैको स्वामी होइन' भन्ने अकिञ्चन भावबाट उत्पन्न हुने जुन आन्तरिक शान्ति छ, त्यो केवल लंगौटी मात्र लगाएर बाहिरी सन्यासी बन्दैमा पनि पाउन दुर्लभ छ। त्यसैले त्याग्ने र समात्ने दुवै मानसिक आग्रहलाई पूर्णतया त्यागेर, म आफ्नै आत्म-आनन्दमा सहज सुखपूर्वक बसिरहेको छु।

English Translation

The inward peace that arises from possessing nothing is difficult to attain even by wearing a loincloth (in mere outer asceticism). Therefore, abandoning both the desire to reject and the desire to grasp, I abide happily as I please.

सार संक्षेप: वास्तविक सन्यास बाहिरी कपडा फुकाल्नुमा होइन, मनभित्रको स्वामित्व र लालसा मेटिनुमा छ। जब 'मेरो केही छैन' भन्ने बोध हुन्छ, तब त्याग्ने वा समात्ने कुनै झन्झट बाँकी रहँदैन र मानिस परम आनन्दमा रहन्छ।

१. तेह्रौं अध्यायको परिवेश: 'अहमासे यथासुखम्'

बाह्रौं अध्यायमा राजा जनकले कर्म र विचारको मौन स्थिति वर्णन गर्नुभएको थियो।
तेह्रौं अध्यायमा उहाँ त्यसभन्दा पनि माथि उठेर 'परमानन्दप्राप्ति' को चरम सहजता उद्घोष गर्नुहुन्छ। यस अध्यायको प्रत्येक श्लोकको अन्त्य एउटै दिव्य अनुभूतिमा हुन्छ:

"अहमासे यथासुखम्" — म कुनै नियम र तनावविना आफ्नै सहज सुखमा आनन्दित छु!

२. कौपीन (लंगौटी) र अकिञ्चनताको भेद

धेरै मानिसहरू सोच्छन् कि घरबार छोडेर, राजपाट त्यागेर, केवल एउटा लंगौटी (कौपीन) लगाएर हिँडेपछि मुक्ति पाइन्छ।
राजा जनक भन्नुहुन्छ: त्यो भ्रम हो!

  • यदि कसैले संसार त्याग्यो तर मनमा "मैले यति ठूलो त्याग गरेँ" भन्ने घमण्ड छ भने ऊ बाँधिएकै छ।
  • यदि कसैले कौपीन लगायो तर उसको कौपीन हराउँदा वा मुसाले काट्दा ऊ दुःखी हुन्छ भने ऊ अझै संसारी नै छ।

तर 'अकिञ्चन' को हुनु?
जसको भित्र "मेरो" भन्न लायक केही बाँकी छैन।
जनक बाहिरबाट चक्रवर्ती राजा हुनुहुन्छ, बहुमूल्य वस्त्र र मुकुट लगाएका छन्; तर भित्रबाट उनी जान्दछन्: "मेरो केही पनि छैन, यो शरीर पनि मेरो होइन।"
यो आन्तरिक अकिञ्चनता बाहिरी लंगौटी लगाउने साधुहरूका लागि समेत दुर्लभ छ।

३. 'त्यागादाने विहाय' — त्याग्नु र लिनु दुवैबाट पार

जबसम्म मानिस "म त्याग्छु" वा "म लिन्छु" भन्ने द्वन्द्वमा रहन्छ, तबसम्म ऊ थाकिरहन्छ।
जनकले दुवै त्याग्नुभयो:

  • जे आयो, त्यो प्रकृतिको उपहार हो।
  • जे गयो, त्यो प्रकृतिको नियम हो।
    यसैले उहाँ 'अहमासे यथासुखम्' — सबै द्वन्द्वबाट मुक्त भएर आफ्नै सच्चिदानन्द स्वरूपमा सहज आनन्दले विराजमान हुनुहुन्छ।

मनन सूत्र:
"साँचो शान्ति वस्तुहरू त्याग्नुमा होइन, मनभित्रको 'मेरोपन' (स्वामित्व) मेटिनुमा छ।"

पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):