१. 'रज्जु-सर्प' को प्रसिद्ध वेदान्त दृष्टान्त

वेदान्त दर्शनको सबैभन्दा प्रसिद्ध र शक्तिशाली उदाहरण 'रज्जु-सर्प' (डोरी र सर्प) को दृष्टान्त हो:

• साँझको धमिलो अँध्यारोमा बाटोमा एउटा डोरी लडिरहेको हुन्छ।
• एउटा बटुवाले त्यो डोरी देख्छ र डराएर चिच्याउँछ— "सर्प! मलाई टोक्ला!" उसको मुटुको धड्कन बढ्छ, पसिना छुट्छ र ऊ भाग्न खोज्छ।
• के त्यहाँ साँच्चै कुनै सर्प थियो? थिएन! सर्प केवल उसको मनको भ्रम र अज्ञानको कल्पना थियो।
• तर जब कसैले टर्च वा बत्ती बालेर देखाइदिन्छ, उसले तुरुन्तै देख्छ कि त्यो त केवल एउटा निर्दोष डोरी थियो। डोरी देख्नेबित्तिकै सर्पको भय, पसिना र कम्पन एकै निमेषमा हराउँछ।

२. सम्पूर्ण विश्व डोरीमा देखिएको सर्प जस्तै हो

अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:

• तिम्रो आत्मा नै त्यो 'डोरी' (सत्य अधिष्ठान) हो।
• अनि यो सम्पूर्ण देखिने जगत— सुख, दुःख, जन्म, मृत्यु, शत्रु, मित्र— ती सबै डोरीमा कल्पित 'सर्प' जस्तै हुन्।
• जबसम्म तिमीले आफ्नो आत्म-स्वरूपलाई चिन्दैनौ, तबसम्म संसारका दुःख र भयले तिमीलाई त्रसित बनाइरहन्छ।
• तर जब ज्ञानको प्रकाश बल्छ, तिमी देख्छौ कि आत्मा बाहेक यहाँ अरू कुनै दोस्रो वस्तु छँदै छैन!

३. 'आनन्दपरमानन्दः स बोधस्त्वम्' - तिमी नै परमानन्द हौ

धेरै मानिसहरू सोच्छन् कि आनन्द बाहिरी संसारका वस्तुहरूमा छ— राम्रो घरमा, मीठो खानामा वा धन-सम्पत्तिमा।
तर अष्टावक्र घोषणा गर्नुहुन्छ:

• आनन्द कुनै बाहिरी वस्तुबाट आउँदैन।
• तिम्रो आफ्नो वास्तविक स्वरूप नै 'आनन्द-परमानन्द' हो!
• तिमीले खोजिरहेको शान्ति कतै बाहिर छैन, त्यो तिमी आफैँ हौ।

४. 'सुखं चर' - आनन्दपूर्वक बाँच

यो ज्ञान पाएपछि के मानिस संसार त्यागेर हिँड्नु पर्छ?
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'सुखं चर'— आनन्दले बाँच! हाँसीखुसी संसारमा विचरण गर!

• जब कुनै अभिनेताले नाटकमा भिखारीको भूमिका गर्छ, उसलाई थाहा हुन्छ कि ऊ साँच्चै भिखारी होइन। त्यसैले ऊ बिना कुनै दुःख त्यो भूमिकाको आनन्द लिन्छ।
• त्यसैगरी जब तिमीले बुझ्छौ कि तिमी परमानन्दमय आत्मा हौ, तब संसारको हरेक परिस्थितिमा तिमी खेल जस्तै रमाउन सक्छौ। तिमीलाई कुनै दुःखले बाँध्न सक्दैन।

मनन योग्य विचार:
"संसारलाई त्याग्नु वा बदल्नु पर्दैन; केवल संसारलाई हेर्ने आफ्नो दृष्टि बदल्नु पर्छ। जब तिमीले संसारलाई परमात्माको लिला र आफूलाई परमानन्द साक्षी देख्छौ, जीवन उत्सव बन्दछ।"