अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 3

आत्मज्ञानीको परीक्षा

आत्मज्ञानपरीक्षा
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 9

धीरास्तु भोज्यमानोऽपि पीड्यमानोऽपि सर्वदा। आत्मानं केवलं पश्यन्न तुष्यति न कुप्यति॥ ९ ॥

dhīrās tu bhojyamāno'pi pīḍyamāno'pi sarvadā | ātmānaṁ kevalaṁ paśyan na tuṣyati na kupyati || 9 ||

नेपाली भावार्थ

तर जो सच्चा धैर्यवान् आत्मज्ञानी महापुरुष हुन्छन्, उनीहरूलाई कसैले छप्पन भोग खुवाएर ठूलो सत्कार गरोस् वा कसैले अपमान गरी शारीरिक-मानसिक पीडा नै दिओस्— उनीहरू सधैं केवल अद्वितीय आत्मालाई नै देखिरहने भएकाले न त प्रशंसामा मख्ख पर्छन्, न त निन्दा र पीडामा क्रोधित हुन्छन्!

English Translation

The truly wise and steadfast, however, whether being lavishly honored and feasted or severely tormented and persecuted, always behold only the solitary, untouched Self—and hence neither rejoice nor become angry!

सार संक्षेप: सच्चा ज्ञानीको मन प्रशंसाले फुल्दैन र अपमानले गल्दैन। अनुकूल र प्रतिकूल दुवै परिस्थितिमा केवल साक्षी आत्मालाई देख्नु नै आत्मज्ञानीको वास्तविक लक्षण हो।

१. ज्ञानीको वास्तविक लक्षण: समत्व (Equanimity in Honor and Pain)

यस श्लोकबाट अष्टावक्रले सच्चा आत्मज्ञानीको वास्तविक अवस्था कस्तो हुन्छ भनी देखाउन सुरु गर्नुभएको छ।
संसारमा दुई प्रकारका अनुभवले मानिसलाई हल्लाउँछन्:

  1. सत्कार र भोग (भोज्यमानः): कसैले मीठो खुवायो, माला लगाइदियो, जयजयकार गर्यो भने मानिस अहंकारले फुल्छ।
  2. अपमान र पीडा (पीड्यमानः): कसैले गाली गर्यो, अधिकार खोस्यो वा शारीरिक रोग लाग्यो भने मानिस क्रोध र निराशामा जल्छ।

तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:

"धीरास्तु... सच्चा धीर पुरुष यी दुवै अवस्थामा समुद्र झैं शान्त रहन्छ।"

२. 'आत्मानं केवलं पश्यन्' — देख्ने नजरको रूपान्तरण

ज्ञानी किन विचलित हुँदैन?
के ऊ ढुंगा वा काठ जस्तो निर्जीव भएर हो?

  • होइन! ज्ञानीसँग परम संवेदनशीलता हुन्छ।
    तर उसले घटनाको बाहिरी आवरणलाई मात्र नहेरेर त्यसभित्रको 'केवल आत्मा' लाई देखिरहेको हुन्छ:
  • जब कसैले प्रशंसा गर्छ, ज्ञानीले देख्छ— प्रशंसा गर्ने व्यक्तिभित्र पनि त्यही आत्मा छ र जसको प्रशंसा भइरहेको छ, त्यो शरीरभित्र पनि त्यही आत्मा छ।
  • जब कसैले निन्दा गर्छ, ज्ञानीले देख्छ— गाली केवल मुखबाट निस्केको हावा हो र त्यो शरीरको कानले सुनेको हो, म साक्षी आत्मालाई गालीले रत्तिभर छुन सक्दैन।

३. दैनिक जीवनमा समत्वको साधना

हाम्रो दैनिक जीवनमा सधैं अनुकूलता मात्र हुँदैन। कहिले मान पाइन्छ, कहिले अपमान; कहिले नाफा हुन्छ, कहिले घाटा।
यदि हामी हरेक सानो कुरामा रिसाउने वा मख्ख पर्ने गर्यौं भने हाम्रो ऊर्जा खेर जान्छ।
जब हामी परिस्थितिभन्दा माथि उठेर आफूलाई साक्षी आत्माको रूपमा हेर्न थाल्छौं, तब कुनै पनि आँधीले हाम्रो भित्री शान्तिलाई डगाउन सक्दैन।

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):