अध्याय तथा श्लोकहरू:
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।
आत्मविस्मयोल्लासः
राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।
आत्मज्ञानपरीक्षा
अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।
ज्ञानानुकीर्तनम्
सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।
चित्तलयोपायः
आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।
ज्ञानस्वरूपम्
आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।
शान्तानुभवः
जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।
बन्धनमोक्षलक्षणम्
मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।
निर्वेदवर्णनम्
द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।
वैराग्योपदेशः
काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।
प्रारब्धशान्तिः
सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।
आत्मानुभवस्थितिः
कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।
परमानन्दप्राप्तिः
आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।
शान्तिबोधः
प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।
तत्त्वोपदेशः
अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।
विशेषोपदेशः
बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।
ज्ञानीस्वभावः
संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।
शान्तिशतकम्
अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।
आत्मविश्रामः
जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।
विदेहमुक्तिः
न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।
१. ज्ञानीको वास्तविक लक्षण: समत्व (Equanimity in Honor and Pain)
यस श्लोकबाट अष्टावक्रले सच्चा आत्मज्ञानीको वास्तविक अवस्था कस्तो हुन्छ भनी देखाउन सुरु गर्नुभएको छ।
संसारमा दुई प्रकारका अनुभवले मानिसलाई हल्लाउँछन्:
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
२. 'आत्मानं केवलं पश्यन्' — देख्ने नजरको रूपान्तरण
ज्ञानी किन विचलित हुँदैन?
के ऊ ढुंगा वा काठ जस्तो निर्जीव भएर हो?
तर उसले घटनाको बाहिरी आवरणलाई मात्र नहेरेर त्यसभित्रको 'केवल आत्मा' लाई देखिरहेको हुन्छ:
३. दैनिक जीवनमा समत्वको साधना
हाम्रो दैनिक जीवनमा सधैं अनुकूलता मात्र हुँदैन। कहिले मान पाइन्छ, कहिले अपमान; कहिले नाफा हुन्छ, कहिले घाटा।
यदि हामी हरेक सानो कुरामा रिसाउने वा मख्ख पर्ने गर्यौं भने हाम्रो ऊर्जा खेर जान्छ।
जब हामी परिस्थितिभन्दा माथि उठेर आफूलाई साक्षी आत्माको रूपमा हेर्न थाल्छौं, तब कुनै पनि आँधीले हाम्रो भित्री शान्तिलाई डगाउन सक्दैन।