अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 74

अक्षयं गतसन्तापमात्मानं पश्यतो मुनेः। क्व विद्या क्व च वा विश्वं क्व देहोऽहं ममेति वा॥ ७४॥

akṣayaṃ gatasantāpamātmānaṃ paśyato muneḥ | kva vidyā kva ca vā viśvaṃ kva deho'haṃ mameti vā || 74 ||

नेपाली भावार्थ

अविनाशी र सम्पूर्ण सन्तापहरूबाट सर्वथा मुक्त आफ्नै आत्मस्वरूपलाई प्रत्यक्ष साक्षात्कार गर्ने ज्ञानी मुनिका लागि— कहाँ छ विद्या (ज्ञानको अहंकार)? कहाँ छ यो संसार (विश्व)? कहाँ छ यो भौतिक शरीर? र कहाँ छ 'म' र 'मेरो' भन्ने भ्रम?

English Translation

For the silent sage who beholds the Self as imperishable and free from all sorrow—where is learning (vidya)? Where is the universe? Where is the physical body? And where is the notion of 'I' and 'mine'?

सार संक्षेप: जसले आफ्नो अविनाशी र आनन्दमय आत्मालाई चिनिसक्यो, उसका लागि सांसारिक ज्ञान, शरीर, विश्व र 'म-मेरो' को कुनै अस्तित्व नै बाँकी रहँदैन। ती सबै घाम उदाएपछि शीतका थोपा हराए झैं स्वतः विलीन हुन्छन्।

१. 'अक्षयं गतसन्तापम्' — आत्माको अमर पद

संसारका सबै वस्तुहरू क्षयशील छन्:

  • शरीर बुढो हुन्छ र मर्छ।
  • धन सकिन्छ, सम्बन्ध टुट्छ।
  • त्यसैले संसारमा सन्ताप (त्रिताप: आधिभौतिक, आधिदैविक, आध्यात्मिक) अनिवार्य छ।

तर आत्मा 'अक्षयम्' छ— यसलाई आगोले डढाउन सक्दैन, पानीले भिजाउन सक्दैन, समयले नाश गर्न सक्दैन।
र यो 'गतसन्तापम्' छ— यहाँ कुनै दुःख, शोक वा पश्चात्तापको छाया पनि पर्न सक्दैन।
जब मुनिले यो आत्मालाई आफ्नो स्वरूपका रूपमा प्रत्यक्ष देख्छ, तब उसका सारा भ्रमहरू एकै चिम्टीमा खरानी हुन्छन्।

२. 'क्व विद्या क्व च वा विश्वम्'

ज्ञानीका लागि विद्या (knowledge) पनि किन समाप्त हुन्छ?

  • किनकि विद्या तबसम्म चाहिन्छ जबसम्म अविद्या (अज्ञान) छ।
  • रोग निको भएपछि औषधी खान छोडिन्छ।
  • जब सत्यको प्रत्यक्ष दर्शन भयो, तब किताबका सिद्धान्त वा दार्शनिक ज्ञानको कुनै उपयोग रहँदैन।
  • त्यसपछि न विश्व रहन्छ, न शरीर, न त 'म' र 'मेरो' को संकीर्ण कारागार नै बाँकी रहन्छ।

३. साधकका लागि मनन

  • आफ्नो अविनाशी स्वरूपलाई दैनिक स्मरण गर्नुहोस्।
  • शरीरका रोग र बाहिरी समस्याहरूलाई अस्थायी पाहुना ठानेर हेर्नुहोस्।
  • जब तपाईं आफूलाई देहभन्दा परको अक्षय आत्मा जान्नुहुन्छ, तब कुनै पनि सांसारिक पीडाले तपाईंलाई छुन सक्दैन।

मनन सूत्र:
"म कहिल्यै नाश नहुने, कहिल्यै दुःखी नहुने अक्षय आत्मा हुँ; जहाँ म र मेरो नै छैन, त्यहाँ सन्तापको कुनै नामनिसान छैन।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):