अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 88

निर्ममः शोभते धीरः समलोष्टाश्मकाञ्चनः। सुभिन्नहृदयग्रन्थिविनिर्धूतरजस्तमाः॥ ८८॥

nirmamaḥ śobhate dhīraḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ | subhinnahṛdayagranthirvinirdhūtarajastamāḥ || 88 ||

नेपाली भावार्थ

माटोको डल्ला, ढुङ्गा र सुनलाई समान दृष्टिले हेर्ने, हृदयको अज्ञान रूपी गाँठो पूर्ण रूपमा छिन्नभिन्न भइसकेको, र रजोगुण तथा तमोगुणका सम्पूर्ण विकारहरू सधैंका लागि पखालिएका ममतारहित आत्मज्ञानी पुरुष संसारको माझमा परम महिमासाथ सुशोभित हुन्छ।

English Translation

Viewing a clod of earth, a stone, and gold with equal eyes, with the knots of his heart completely severed, and having thoroughly purged the impurities of rajas and tamas, the desireless sage shines with transcendent splendor.

सार संक्षेप: जब हृदयको अज्ञान रूपी गाँठो खुल्छ, तब सुन र माटोमा कुनै फरक रहँदैन। जसको भित्र न लोभ छ न राग-द्वेष, त्यो ममतारहित महापुरुष नै संसारको सबैभन्दा ठूलो रत्न हो।

१. 'समलोष्टाश्मकाञ्चनः' — मूल्यको भ्रमबाट मुक्ति

भगवद्गीतामा पनि भगवान् श्रीकृष्णले उत्तम योगीको लक्षण बताउँदै भन्नुभएको छ: "समलोष्टाश्मकाञ्चनः"।

  • संसारी मानिस सुन देख्दा लोभिन्छ, ढुङ्गा देख्दा उपेक्षा गर्छ, र माटो देख्दा फोहोर मान्छ।
  • तर ज्ञानीको दृष्टिमा सुन, ढुङ्गा र माटो सबै एउटै पृथ्वी तत्वका फरक-फरक रूप मात्र हुन्।
  • सुनले आत्माको प्यास मेटाउन सक्दैन, र माटोले आत्मालाई फोहोर बनाउन सक्दैन।
  • त्यसैले उसको मनमा न सुन पाउँदा लोभ हुन्छ, न माटो छुँदा घृणा।

२. 'सुभिन्नहृदयग्रन्थिः' — हृदयको गाँठो फुक्नु

उपनिषद्हरू (विशेषगरी मुण्डकोपनिषद्) मा भनिएको छ: "भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः"।

  • हृदयको गाँठो के हो?
  • चित्-जड-ग्रन्थि: चेतना (आत्मा) र जड (शरीर) बीचको अविवेकी गाँठो— "म शरीर हुँ।"
  • जब सद्गुरुको ज्ञानको तरबारले यो गाँठो काटिन्छ (सुभिन्न), तब आत्मा र शरीर अलग-अलग देखिन्छन्।
  • साथै, काम-वासनाको 'रज' र आलस्य-अज्ञानको 'तम' पूर्णतः पखालिन्छ (विनिर्धूतरजस्तमाः)।

३. साधकका लागि मनन

  • बाहिरी धन-सम्पत्तिको चमकमा नअल्झिनुहोस्; वास्तविक सुन तपाईंकै भित्रको आत्मा हो।
  • आफ्नो हृदयको गाँठो (देहाभिमान) लाई विवेकद्वारा पहिचान गर्नुहोस्।
  • रजोगुण (चञ्चलता) र तमोगुण (आलस्य) लाई हटाई विशुद्ध सात्त्विक चेतनामा विश्राम लिनुहोस्।

मनन सूत्र:
"सुन होस् वा माटो, दुवै प्रकृति हुन्; म त ती दुवैको मूल्य निर्धारण गर्ने, सबै गाँठोहरूबाट मुक्त शुद्ध चैतन्य हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):