अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 35

शुद्धं बुद्धं प्रियं पूर्णं निष्प्रपञ्चं निरामयम्। आत्मानं तं न जानन्ति तत्राभ्यासपरा जनाः॥ ३५॥

śuddhaṃ buddhaṃ priyaṃ pūrṇaṃ niṣprapañcaṃ nirāmayam | ātmānaṃ taṃ na jānanti tatrābhyāsaparā janāḥ || 35 ||

नेपाली भावार्थ

आफ्नो आत्मा शुद्ध, स्वयं-बोधस्वरूप, परमानन्दमय, परिपूर्ण, संसार-प्रपञ्चबाट सर्वथा पर र विकाररहित छ— तर केवल कठिन अभ्यास, हठयोग र कर्मकाण्डमै लिप्त रहने मानिसहरूले यस सहज र प्रत्यक्ष आत्मालाई कहिल्यै जान्न सक्दैनन्।

English Translation

Pure, enlightened, supreme bliss, complete, beyond phenomenal existence and untouched by affliction—such is the Self. Yet people stubbornly fixated on spiritual practices and methods fail to recognize this very Truth.

सार संक्षेप: जुन वस्तु पहिल्यै पूर्ण र शुद्ध छ, उसलाई प्राप्त गर्न कुनै साधना वा विधिको अभ्यास चाहिँदैन। अभ्यासले आफूभन्दा परको वस्तु पाउन सकिएला, तर आफ्नै स्वरूप जान्न केवल आँखा खोलेर हेर्नु मात्र पर्याप्त छ।

१. आत्माका ६ दिव्य विशेषताहरू

अष्टावक्रले यस श्लोकमा आत्माको वास्तविक महिमा गाउनुभएको छ:

  1. शुद्धम्: यसमा कुनै पाप वा पुण्यको दाग लाग्दैन; यो सधैं निष्कलंक छ।
  2. बुद्धम्: यो अज्ञानमा परेको छैन; यो स्वयं प्रकाशवान् चैतन्य हो।
  3. प्रियम्: संसारका सबै प्रेमहरू अस्थायी छन्, तर आफ्नो आत्मा नै सबैभन्दा परम प्रिय र आनन्दमय छ।
  4. पूर्णम्: यसमा कुनै कमी छैन; यसलाई केही जोड्न वा घटाउन सकिँदैन।
  5. निष्प्रपञ्चम्: पाँच तत्व र त्रिगुणको संसारिक प्रपञ्चले यसलाई छुन सक्दैन।
  6. निरामयम्: यसलाई न जन्मको रोग छ, न बुढ्यौली, न मृत्यु।

२. अभ्यासमा अल्झिएको साधकको त्रासदी

अष्टावक्रको क्रान्तिकारी चोट यहाँ छ: 'तत्राभ्यासपरा जनाः न जानन्ति'।

  • किन अभ्यास गर्नेहरूले आत्मा जान्दैनन्?
  • किनकि 'अभ्यास' ले एउटा दूरी (distance) खडा गर्छ— 'म यहाँ छु, लक्ष्य त्यहाँ छ, म अभ्यास गरेर त्यहाँ पुग्छु।'
  • तर आत्मा त तपाईं स्वयं हुनुहुन्छ! तपाईं आफू भएर नै बसिरहनुभएको छ। तपाईं आफैंतिर कसरी दौडिन सक्नुहुन्छ?
  • जब मानिसले ध्यानको विधि, मन्त्रको गणना, वा शरीरको आसनलाई नै साध्य मान्छ, तब ऊ विधिमै अड्किन्छ र सत्यबाट विमुख हुन्छ।

३. साधकका लागि यथार्थ दृष्टि

  • साधनालाई साधन मात्र मान्नुहोस्, साध्य होइन। साधनाको उद्देश्य तपाईंलाई बनाउनु होइन, अहंकारको भ्रम भत्काउनु हो।
  • आफूलाई अशुद्ध वा अपूर्ण ठानेर शुद्ध बन्ने प्रयास नगर्नुहोस्; तपाईं पहिल्यै शुद्ध र पूर्ण हुनुहुन्छ भन्ने सत्यलाई स्वीकार गर्नुहोस्।
  • नदी पार गर्न डुङ्गा चाहिन्छ, तर किनार पुगेपछि डुङ्गा बोकेर हिंड्नु मूर्खता हो।

मनन सूत्र:
"म कुनै अभ्यासबाट निर्माण हुने उत्पादन होइन; म त अनादिकालदेखि नै शुद्ध, बुद्ध र पूर्ण सच्चिदानन्द आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):