अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 1

आत्मसाक्षात्कारको उपदेश

आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

ब्रह्मज्ञानी सद्गुरु

श्लोक 16

त्वया व्याप्तमिदं विश्वं त्वयि प्रोतं यथार्थतः। शुद्धबुद्धस्वरुपस्त्वं मा गमः क्षुद्रचित्तताम्॥ १६ ॥

tvayā vyāptam idaṁ viśvaṁ tvayi protaṁ yathārthataḥ | śuddha-buddha-svarūpas tvaṁ mā gamaḥ kṣudra-cittatām || 16 ||

नेपाली भावार्थ

वास्तवमा यो सम्पूर्ण विश्व तिमीद्वारा नै व्याप्त छ र तिमीमै उनिएको छ (जसरी धागोमा मालाका दाना उनिएका हुन्छन्)। तिमी विशुद्ध र नित्य प्रबुद्ध (जागृत) स्वरूप हौ; त्यसैले आफूलाई तुच्छ वा क्षुद्र ठान्ने हीनताबोधमा कहिल्यै नपर।

English Translation

Truly, this entire universe is pervaded by you and strung in you. You are by nature pure and awakened awareness. Do not fall into the degradation of small-mindedness.

सार संक्षेप: संसार तिमीभित्र छ, तिमी संसारभित्र होइनौ; तिम्रो चेतना सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको आधार हो, त्यसैले आफूलाई लाचार वा तुच्छ जीव सम्झने गल्ती कहिल्यै नगर।

१. 'त्वयि प्रोतं यथार्थतः' - तिमीमै उनिएको छ ब्रह्माण्ड

यो श्लोक उपनिषदको प्रसिद्ध दृष्टान्तसँग मिल्दोजुल्दो छ:

  • जसरी धागोबिना मालाका दानाहरू एक ठाउँमा रहन सक्दैनन्, ती सबै धागोमै उनिएका हुन्छन् र धागोले नै तिनीहरूलाई जोडेर राख्छ।
  • त्यसैगरी यो सम्पूर्ण चराचर ब्रह्माण्ड— सूर्य, चन्द्रमा, तारा, आकाश, पृथ्वी र प्राणीहरू— सबै तिम्रै चेतनाको धागोमा उनिएका छन्।
  • तिमी संसारको एउटा सानो अंश होइनौ; तिमी त्यो सम्पूर्ण आधार हौ जसमा यो सम्पूर्ण संसार टिकेको छ।

२. 'मा गमः क्षुद्रचित्तताम्' - हीनताबोधको त्याग

मानिसको सबैभन्दा ठूलो रोग के हो?

'क्षुद्र-चित्तता'
अर्थात् आफूलाई असहाय, कमजोर, पापी, र सानो तुच्छ प्राणी सम्झनु!

मानिस दिनरात भन्छ— "म त एउटा सानो कीरा जस्तै हुँ, मेरो के औकात छ र? म त भाग्यको खेलौना हुँ।"
अष्टावक्र आफ्ना शिष्यलाई सिंह जस्तै गर्जन सिकाउनुहुन्छ:

  • खबरदार! यस्तो क्षुद्र विचार मनमा कहिल्यै नल्याऊ!
  • तिमी को हौ? 'शुद्धबुद्धस्वरूपः'— तिमी कुनै पापी होइनौ, तिमी त साक्षात् विशुद्ध र नित्य-जागृत परमात्मा हौ।
  • जब तिम्रो वास्तविक स्वरूप यति अनन्त र महिमामय छ भने तिमी किन भिखारी जस्तो रोइरहेका छौ?

३. विराट आत्म-बोध

जबसम्म तिमीले आफूलाई शरीर सम्झन्छौ, तिमी सानो र नगण्य अनुभव गर्छौ— किनकि यो विशाल ब्रह्माण्डको अगाडि शरीर धुलोको एउटा कण मात्र हो।
तर जब तिमी जान्दछौ कि यो शरीर र ब्रह्माण्ड दुवै तिम्रो चेतनामा अनुभव भइरहेका छन्, तब तिमी ब्रह्माण्डभन्दा पनि विशाल हुन्छौ।

मनन योग्य विचार:
"समुद्रको एउटा थोपाले आफूलाई समुद्रभन्दा अलग सम्झ्यो भने ऊ सूर्यको घाममा सुकेर हराउँछ। तर जब त्यो थोपाले आफूलाई महासागर नै मान्छ, ऊ अनन्त हुन्छ। आफूलाई थोपा नठान, तिमी महासागर हौ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):