अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 2

अर्जयित्वाखिलानर्थान्भोगानाप्नोति पुष्कलान्। न हि सर्वपरित्यागमन्तरेण सुखी भवेत्॥ २ ॥

arjayitvākhilān arthān bhogān āpnoti puṣkalān | na hi sarva-parityāgam antareṇa sukhī bhavet || 2 ||

नेपाली भावार्थ

मनुष्यले संसारको सम्पूर्ण धन-दौलत कमाएर जतिसुकै प्रचुर र विलासी सुख-भोगहरू जुटाए तापनि, भित्री रूपमा सबै कुराको (मनको आसक्तिको) पूर्ण त्याग नगरीकन ऊ कहिल्यै पनि साँचो अर्थमा सुखी हुन सक्दैन।

English Translation

One may acquire all possible wealth and enjoy abundant pleasures, yet without the complete inner renunciation of everything, one can never be truly happy.

सार संक्षेप: संसारको सम्पूर्ण सम्पत्ति थुपारे पनि तृष्णा कहिल्यै अघाउँदैन। बाहिरी संग्रहले केवल चिन्ता बढाउँछ; साँचो सुख वस्तु जोड्नुमा होइन, मनभित्रको अहङ्कारी आसक्ति छोड्नुमा छ।

१. धनको प्रचुरता बनाम आन्तरिक सुख

संसारको हरेक मानिस सुखको खोजीमा दौडिरहेको छ।
समाजले उसलाई सिकाएको छ: "धेरै धन कमाऊ, ठूलो घर बनाऊ, महँगा गाडी चढ, अनि तिमी सुखी हुनेछौ।"
तर अष्टावक्र यहाँ संसारको यो सबैभन्दा ठूलो भ्रमको पर्दाफास गर्नुहुन्छ:

"अर्जयित्वाखिलानर्थान्भोगानाप्नोति पुष्कलान्..."

यदि बाहिरी सम्पत्ति र भोगले सुख दिन्थ्यो भने संसारका सबैभन्दा धनी मानिसहरू सबैभन्दा बढी शान्त हुनुपर्ने थियो!
तर इतिहास साक्षी छ कि महलभित्र बस्नेहरू नै निद्राका चक्की खान बाध्य छन्।
किन?
किनभने जति धेरै भोग जुटाइन्छ, मनभित्र त्यति नै धेरै लोभ, भय र नयाँ तृष्णाको आगो दन्किन्छ।

२. 'सर्वपरित्यागम्' को वास्तविक मर्म

अष्टावक्रले यहाँ 'सर्वपरित्याग' भन्नुभएको छ।
यसको अर्थ घरबार छोडेर भिखारी बन्नु होइन।

  • यदि बाहिरबाट सबै छोडेर जङ्गल गयो तर मनमा 'मेरो कुटी, मेरो कमण्डलु' भन्ने मोह रह्यो भने त्यो त्याग होइन।
  • साँचो सर्वपरित्याग आन्तरिक त्याग हो—चित्तभित्र रहेका सबै मालिकपन, आसक्ति र 'यो मेरो हो' भन्ने अहङ्कारको विसर्जन!
    जब मनभित्र कुनै वस्तु वा व्यक्तिको कब्जा रहँदैन, तब हृदय तत्कालै परमानन्दले भरिन्छ।

३. राजा जनकको जीवन नै यसको प्रमाण

यो उपदेश सुन्ने राजा जनक आफैं मिथिलाका चक्रवर्ती राजा थिए।
उनी सुनको महलमा बस्थे, तर भित्रबाट उनले सबै त्यागिसकेका थिए। त्यसैले त उनी भन्न सक्थे:
"यदि मेरो पूरै मिथिला नगरी जल्यो भने पनि मेरो केही पनि जल्नेछैन, किनकि मेरो आत्मा सबैभन्दा पर छ!"

मनन सूत्र:
"जोड्नुमा दुःखको भारी छ, छोड्नुमा मुक्तिको विश्राम छ; जब मनको लोभ मेटिन्छ, तब दरिद्र पनि सम्राट बन्दछ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):