अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 2
अर्जयित्वाखिलानर्थान्भोगानाप्नोति पुष्कलान्। न हि सर्वपरित्यागमन्तरेण सुखी भवेत्॥ २ ॥
arjayitvākhilān arthān bhogān āpnoti puṣkalān | na hi sarva-parityāgam antareṇa sukhī bhavet || 2 ||
नेपाली भावार्थ
मनुष्यले संसारको सम्पूर्ण धन-दौलत कमाएर जतिसुकै प्रचुर र विलासी सुख-भोगहरू जुटाए तापनि, भित्री रूपमा सबै कुराको (मनको आसक्तिको) पूर्ण त्याग नगरीकन ऊ कहिल्यै पनि साँचो अर्थमा सुखी हुन सक्दैन।
English Translation
One may acquire all possible wealth and enjoy abundant pleasures, yet without the complete inner renunciation of everything, one can never be truly happy.
सार संक्षेप: संसारको सम्पूर्ण सम्पत्ति थुपारे पनि तृष्णा कहिल्यै अघाउँदैन। बाहिरी संग्रहले केवल चिन्ता बढाउँछ; साँचो सुख वस्तु जोड्नुमा होइन, मनभित्रको अहङ्कारी आसक्ति छोड्नुमा छ।
१. धनको प्रचुरता बनाम आन्तरिक सुख
संसारको हरेक मानिस सुखको खोजीमा दौडिरहेको छ।
समाजले उसलाई सिकाएको छ: "धेरै धन कमाऊ, ठूलो घर बनाऊ, महँगा गाडी चढ, अनि तिमी सुखी हुनेछौ।"
तर अष्टावक्र यहाँ संसारको यो सबैभन्दा ठूलो भ्रमको पर्दाफास गर्नुहुन्छ:
यदि बाहिरी सम्पत्ति र भोगले सुख दिन्थ्यो भने संसारका सबैभन्दा धनी मानिसहरू सबैभन्दा बढी शान्त हुनुपर्ने थियो!
तर इतिहास साक्षी छ कि महलभित्र बस्नेहरू नै निद्राका चक्की खान बाध्य छन्।
किन?
किनभने जति धेरै भोग जुटाइन्छ, मनभित्र त्यति नै धेरै लोभ, भय र नयाँ तृष्णाको आगो दन्किन्छ।
२. 'सर्वपरित्यागम्' को वास्तविक मर्म
अष्टावक्रले यहाँ 'सर्वपरित्याग' भन्नुभएको छ।
यसको अर्थ घरबार छोडेर भिखारी बन्नु होइन।
जब मनभित्र कुनै वस्तु वा व्यक्तिको कब्जा रहँदैन, तब हृदय तत्कालै परमानन्दले भरिन्छ।
३. राजा जनकको जीवन नै यसको प्रमाण
यो उपदेश सुन्ने राजा जनक आफैं मिथिलाका चक्रवर्ती राजा थिए।
उनी सुनको महलमा बस्थे, तर भित्रबाट उनले सबै त्यागिसकेका थिए। त्यसैले त उनी भन्न सक्थे:
"यदि मेरो पूरै मिथिला नगरी जल्यो भने पनि मेरो केही पनि जल्नेछैन, किनकि मेरो आत्मा सबैभन्दा पर छ!"