अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 1

आत्मसाक्षात्कारको उपदेश

आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

ब्रह्मज्ञानी सद्गुरु

श्लोक 17

निरपेक्षो निर्विकारो निर्भरः शीतलाशयः। अगाधबुद्धिरक्षुब्धो भव चिन्मात्रवासनः॥ १७ ॥

nirapekṣo nirvikāro nirbharaḥ śītalāśayaḥ | agādha-buddhir akṣubdho bhava cinmātra-vāsanaḥ || 17 ||

नेपाली भावार्थ

तिमी कुनै अपेक्षा नभएका (निरपेक्ष), कुनै परिवर्तन नहुने (निर्विकार), स्वयंमा पूर्ण (निर्भर), परम शान्त र शीतल अन्तःकरण भएका (शीतलाशय), अगाध बुद्धि भएका र कहिल्यै विचलित नहुने (अक्षुब्ध) हौ। केवल ‘म विशुद्ध चेतना हुँ’ भन्ने एकमात्र भावमा सधैँ स्थित होऊ।

English Translation

Unconditioned, changeless, self-sufficient, of tranquil mind, of unfathomable intelligence, and unperturbed — remain established only in pure consciousness.

सार संक्षेप: बाहिरी संसारको कोलाहलले तिम्रो भित्री शान्तिलाई कहिल्यै हल्लाउन सक्दैन; तिमी अनन्त गहिरो महासागर हौ, केवल आफ्नै चैतन्यमा स्थिर होऊ।

१. आत्मज्ञानीको आन्तरिक व्यक्तित्वका छ दिव्य गुणहरू

अष्टावक्रले यस श्लोकमा एक आत्मज्ञानी मुक्त पुरुषका ६ वटा अनुपम लक्षणहरू बताउनुभएको छ:

  1. निरपेक्षः (Free from expectations): उसलाई संसारका मानिसहरूबाट कुनै अपेक्षा हुँदैन। कसैले प्रशंसा गरोस् वा गाली गरोस्, ऊ दुवैमा सम रहन्छ।
  2. निर्विकारः (Changeless): जवानी आउँदा ऊ फुल्दैन, बुढ्यौली आउँदा ऊ गल्दैन। सुख र दुःखमा उसको भित्री स्वरूप जस्ताको तस्तै रहन्छ।
  3. निर्भरः (Self-reliant): उसलाई आफ्नो आनन्दका लागि कुनै बाहिरी सहारा चाहिँदैन। ऊ आफ्नै आत्म-स्रोतबाट तृप्त हुन्छ।
  4. शीतलाशयः (Cool and serene inside): संसारमा काम, क्रोध, लोभ, ईर्ष्याको जतिसुकै चर्को घाम लागे पनि उसको हृदय सधैँ हिमालय जस्तै शीतल र शान्त रहन्छ।
  5. अगाधबुद्धिः (Unfathomable wisdom): उसको विवेक यति गहिरो हुन्छ कि संसारका सानातिना कुराहरूले उसको विवेकलाई कहिल्यै विचलित गर्न सक्दैनन्।
  6. अक्षुब्धः (Unshakable): महासागरको सतहमा जस्तोसुकै भयानक छालहरू उठे पनि उसको भित्री गहिराइ सधैँ शान्त र अचल रहन्छ।

२. 'चिन्मात्र-वासनः' - चेतनाको एकमात्र भाव

हाम्रो मनमा हजारौँ सांसारिक वासनाहरू हुन्छन्— धनको वासना, मानको वासना, पदको वासना। ती वासनाहरूले मनलाई भड्काइरहन्छन्।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: ती सम्पूर्ण मिथ्या वासनाहरूलाई एउटै दिव्य भावमा विलीन गरिदेऊ:

'चिन्मात्रवासनः'
अर्थात्— "म केवल र केवल विशुद्ध चेतना (चित्) हुँ।"

जब मनमा यो एउटै ज्ञान स्थिर हुन्छ, तब संसारका अरू सम्पूर्ण व्यर्थ विचारहरू आफैँ शान्त भएर हराउँछन्।

मनन योग्य विचार:
"जो अरूको व्यवहारमा निर्भर हुन्छ, ऊ सधैँ दुःखी रहन्छ। जो आफ्नै आत्म-स्वरूपमा विश्राम गर्छ, ऊ सदा शीतल र स्वतन्त्र हुन्छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):