अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 15

येन विश्वमिदं दृष्टं स नास्तीति करोतु वै। निर्वासनः किं कुरुते पश्यन्नपि न पश्यति॥ १५ ॥

yena viśvam idaṁ dṛṣṭaṁ sa nāstīti karotu vai | nirvāsanaḥ kiṁ kurute paśyann api na paśyati || 15 ||

नेपाली भावार्थ

जसले यो संसारलाई सत्य ठानेर देखेको छ, उसले भले नै 'यो संसार असत्य हो, छैन' भनेर यसको निषेध गरोस् वा तर्क गरोस्; तर जसको मनभित्रबाट सम्पूर्ण वासनाहरू मेटिइसकेका छन्, त्यो ज्ञानीले के पो गरोस्? ऊ त बाहिरबाट आँखाले संसारलाई देख्दा-देख्दै पनि भित्रबाट त्यसलाई देख्दै देख्दैन!

English Translation

He by whom this world was perceived as real may well deny it by asserting 'it does not exist'; but what can the desireless sage do? Even while seeing with the physical eyes, he does not see it as a separate reality.

सार संक्षेप: जसलाई सर्प देखियो, उसले 'यो सर्प होइन' भनेर डराउँदै भन्नुपर्छ। तर जसलाई सुरुदेखि नै डोरी मात्र देखियो, उसले के निषेध गर्ने? ज्ञानी आँखाले संसारलाई हेर्छ, तर उसको दृष्टिमा केवल परमात्मा मात्र चम्किन्छ।

१. 'नेति-नेति' को निषेध कसका लागि?

वेदान्तमा 'नेति-नेति' (यो ब्रह्म होइन, त्यो ब्रह्म होइन) गरेर संसारलाई अस्वीकार गर्ने विधि छ।
तर अष्टावक्र एउटा गहिरो रहस्य खोल्नुहुन्छ:

  • संसारलाई 'छैन' भनेर अस्वीकार कसले गर्नुपर्छ?
  • जसले पहिले संसारलाई सत्य मानेर देखेको थियो!
    यदि तिमीलाई डोरीमा सर्प देखियो भने तिमी भन्छौ—"होइन होइन, त्यहाँ सर्प छैन, डोरी हो।" तिमीलाई सम्झाउनु पर्छ किनकि तिमी डराएका छौ।

तर जसको आँखामा पहिलेदेखि नै केवल डोरी मात्र छ, उसलाई 'सर्प छैन' भनिरहनु पर्छ र? अहँ!

२. 'पश्यन्नपि न पश्यति' — हेर्दै पनि नहेर्नु

यो श्लोकको सबैभन्दा गहिरो सूत्र हो: 'पश्यन्नपि न पश्यति' (हेर्दै पनि नहेर्नु)।
यसको अर्थ के हो?

  • के ज्ञानी पुरुष अन्धो हुन्छ? अहँ, उसका आँखा पूर्ण स्वस्थ हुन्छन्।
  • ऊ गाडी देख्छ, घर देख्छ, मानिस देख्छ।
    तर उसले तिनलाई 'संसार' वा 'बन्धन' को रूपमा देख्दैन!
    जसरी सुनको गहना हेर्दा सुनारको आँखाले चुरा, औंठी वा सिक्री देख्दैन—उसको आँखाले केवल 'सुन' मात्र देख्छ; त्यस्तै ज्ञानीले संसारका रूप र नामहरू देख्दा पनि ती सबैमा केवल एउटै परब्रह्म आत्मा मात्र देख्दछ।

३. वासनाशून्यता नै अन्तिम दृष्टि

जबसम्म मनमा वासना (Desire) छ, तबसम्म आँखाले 'भोग्ने वस्तु' देख्छ।
जब मनबाट वासना हट्छ, तब वस्तु हराउँछ र केवल भगवान् बाँकी रहन्छ। त्यसैले ज्ञानीका लागि न त संसारलाई स्वीकार्नु छ, न त अस्वीकार गर्नु नै।

मनन सूत्र:
"आँखाले देख्छ तर मनमा संसार छैन, रूपहरू देखिन्छन् तर भित्र केवल परमात्मा छ; हेर्दै पनि नहेर्नु नै सर्वोच्च आत्मदृष्टि हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):