अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 15
येन विश्वमिदं दृष्टं स नास्तीति करोतु वै। निर्वासनः किं कुरुते पश्यन्नपि न पश्यति॥ १५ ॥
yena viśvam idaṁ dṛṣṭaṁ sa nāstīti karotu vai | nirvāsanaḥ kiṁ kurute paśyann api na paśyati || 15 ||
नेपाली भावार्थ
जसले यो संसारलाई सत्य ठानेर देखेको छ, उसले भले नै 'यो संसार असत्य हो, छैन' भनेर यसको निषेध गरोस् वा तर्क गरोस्; तर जसको मनभित्रबाट सम्पूर्ण वासनाहरू मेटिइसकेका छन्, त्यो ज्ञानीले के पो गरोस्? ऊ त बाहिरबाट आँखाले संसारलाई देख्दा-देख्दै पनि भित्रबाट त्यसलाई देख्दै देख्दैन!
English Translation
He by whom this world was perceived as real may well deny it by asserting 'it does not exist'; but what can the desireless sage do? Even while seeing with the physical eyes, he does not see it as a separate reality.
सार संक्षेप: जसलाई सर्प देखियो, उसले 'यो सर्प होइन' भनेर डराउँदै भन्नुपर्छ। तर जसलाई सुरुदेखि नै डोरी मात्र देखियो, उसले के निषेध गर्ने? ज्ञानी आँखाले संसारलाई हेर्छ, तर उसको दृष्टिमा केवल परमात्मा मात्र चम्किन्छ।
१. 'नेति-नेति' को निषेध कसका लागि?
वेदान्तमा 'नेति-नेति' (यो ब्रह्म होइन, त्यो ब्रह्म होइन) गरेर संसारलाई अस्वीकार गर्ने विधि छ।
तर अष्टावक्र एउटा गहिरो रहस्य खोल्नुहुन्छ:
यदि तिमीलाई डोरीमा सर्प देखियो भने तिमी भन्छौ—"होइन होइन, त्यहाँ सर्प छैन, डोरी हो।" तिमीलाई सम्झाउनु पर्छ किनकि तिमी डराएका छौ।
तर जसको आँखामा पहिलेदेखि नै केवल डोरी मात्र छ, उसलाई 'सर्प छैन' भनिरहनु पर्छ र? अहँ!
२. 'पश्यन्नपि न पश्यति' — हेर्दै पनि नहेर्नु
यो श्लोकको सबैभन्दा गहिरो सूत्र हो: 'पश्यन्नपि न पश्यति' (हेर्दै पनि नहेर्नु)।
यसको अर्थ के हो?
तर उसले तिनलाई 'संसार' वा 'बन्धन' को रूपमा देख्दैन!
जसरी सुनको गहना हेर्दा सुनारको आँखाले चुरा, औंठी वा सिक्री देख्दैन—उसको आँखाले केवल 'सुन' मात्र देख्छ; त्यस्तै ज्ञानीले संसारका रूप र नामहरू देख्दा पनि ती सबैमा केवल एउटै परब्रह्म आत्मा मात्र देख्दछ।
३. वासनाशून्यता नै अन्तिम दृष्टि
जबसम्म मनमा वासना (Desire) छ, तबसम्म आँखाले 'भोग्ने वस्तु' देख्छ।
जब मनबाट वासना हट्छ, तब वस्तु हराउँछ र केवल भगवान् बाँकी रहन्छ। त्यसैले ज्ञानीका लागि न त संसारलाई स्वीकार्नु छ, न त अस्वीकार गर्नु नै।