अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 4

आत्मज्ञानीको महिमा

ज्ञानानुकीर्तनम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 2

यत् पदं प्रेप्सवो दीनाः शक्राद्याः सर्वदेवताः। अहो तत्र स्थितो योगी न हर्षमुपगच्छति॥ २ ॥

yat padaṁ prepsavo dīnāḥ śakrādyāḥ sarvadevatāḥ | aho tatra sthito yogī na harṣam upagacchati || 2 ||

नेपाली भावार्थ

इन्द्र लगायत सम्पूर्ण देवताहरू जुन परम पद (आत्म-शान्ति) पाउनका लागि दीन-हीन भिखारीझैँ सधैं लालायित भइरहन्छन्, अहो! त्यस्तो सर्वोच्च पदमा प्रतिष्ठित भएर पनि आत्मज्ञानी योगी कुनै अहङ्कार वा चञ्चल हर्षले उत्तेजित हुँदैन!

English Translation

That supreme state which Indra and all the gods wretchedly long to attain—oh wonder! Established in that very state, the enlightened yogi feels no smug excitement or petty joy!

सार संक्षेप: स्वर्गका इन्द्र पनि आफ्नो पद गुम्ने डरले दुःखी र भिखारी जस्ता छन्; तर जसले आफ्नै आत्मस्वरूपलाई जानेको छ, ऊ सबैभन्दा उच्च अवस्थामा पुगेर पनि शान्त, सहज र निरहङ्कारी रहन्छ।

१. देवताहरूको दीनता र ज्ञानीको स्वाभाविकता

हाम्रो पौराणिक मान्यतामा देवताहरूलाई सबैभन्दा सुखी र शक्तिशाली मानिन्छ। तर अष्टावक्र यहाँ भन्नुहुन्छ:
इन्द्र र अरू देवताहरू पनि वास्तवमा 'दीनाः' (दीन-दुःखी भिखारी) हुन्! किन?

  • देवताहरू स्वर्गको सुख भोग्छन्, तर उनीहरूलाई सधैं पद गुम्ने, राक्षसहरूले आक्रमण गर्ने वा पुण्य सकिएर पृथ्वीमा झर्नुपर्ने भय रहन्छ।
  • उनीहरू निरन्तर अमृत र अझ ठूलो पदका लागि तृष्णा गरिरहेका हुन्छन्। जहाँ तृष्णा र भय छ, त्यहाँ वास्तविक दरिद्रता हुन्छ।

तर आत्मज्ञानी पुरुष त्यो पदमा पुगेको हुन्छ जहाँ कुनै भय छैन, जहाँबाट कहिल्यै खस्नु पर्दैन, र जहाँ कुनै कमी नै बाँकी रहँदैन।

२. 'न हर्षमुपगच्छति' — किन हर्षित हुँदैन?

जब कसैले धेरै ठूलो चिठ्ठा जित्छ वा राष्ट्रपति बन्छ, ऊ मारेर उफ्रिन्छ, घमण्डले छाती फुलाउँछ।
तर आत्मज्ञानीले ब्रह्माण्डकै सर्वोच्च सत्य प्राप्त गर्दा पनि किन उत्तेजित हर्ष मनाउँदैन?
किनभने:

  1. आफ्नै स्वरूपको प्राप्ति: यदि तपाईंले बाटोमा हराएको आफ्नै रुमाल भेटाउनुभयो भने के तपाईं बाटोभरी नाच्दै हिँड्नुहुन्छ? होइन, किनकि त्यो पहिले पनि मेरै थियो, केवल बिर्सेको थिएँ।
  2. आत्मा कुनै बाहिरबाट आर्जन गरिएको नयाँ सम्पत्ति होइन। यो त हाम्रो सधैँको स्वाभाविक सत्य हो।
  3. जहाँ पाउनु र गुमाउनु केही छैन, त्यहाँ चञ्चल हर्ष पनि हुँदैन, केवल अगाध, मौन र स्थिर शान्ति मात्र हुन्छ।

३. दैनिक जीवनमा साधनाको दृष्टिकोण

यदि जीवनमा कुनै ठूलो सफलता मिल्यो भने अहङ्कारले उफ्रिनु पर्दैन, र कुनै विफलता आयो भने निराश भएर भासिनु पर्दैन।
जसले जान्दछ कि उसको वास्तविक मूल्य बाहिरी पद, प्रतिष्ठा वा सम्पत्तिमा होइन, उसको आफ्नै निष्कलङ्क चेतनामा छ— ऊ जीवनका सबै परिस्थितिहरूमा अटल रहन्छ।

मनन सूत्र:
"बाहिरी सफलताले चञ्चल बनाउने खुशी क्षणिक हो; आफ्नो स्वरूपमा विश्राम लिनु नै शाश्वत र अकम्प्य आनन्द हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):