अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 1

आत्मसाक्षात्कारको उपदेश

आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

ब्रह्मज्ञानी सद्गुरु

श्लोक 12

आत्मा साक्षी विभुः पूर्ण एको मुक्तश्चिदक्रियः। असङ्गो निःस्पृहः शान्तो भ्रमात् संसारवानिव॥ १२ ॥

ātmā sākṣī vibhuḥ pūrṇa eko muktaś cid akriyaḥ | asaṅgo niḥspṛhaḥ śānto bhramāt saṁsāravān iva || 12 ||

नेपाली भावार्थ

आत्मा साक्षी, सर्वव्यापी (विभु), परिपूर्ण, एक (अद्वितीय), नित्यमुक्त, ज्ञानस्वरूप (चित्), कर्मरहित (अक्रिय), असङ्ग, इच्छारहित र परम शान्त छ— तर अज्ञानरूपी भ्रमका कारण मात्र यो संसारी (बन्धनमा परेको) जस्तो प्रतीत भइरहेको छ।

English Translation

The Self is the witness, all-pervading, perfect, one, free, consciousness, actionless, unattached, desireless, and tranquil. Only through delusion does it appear as if involved in the world.

सार संक्षेप: आत्मा कहिल्यै संसारी बनेकै छैन; जसरी बादलले सूर्यलाई ढाकेको भान भए पनि सूर्य सधैँ चम्किरहेको हुन्छ, त्यसैगरी आत्मा सधैँ शान्त र पूर्ण छ।

१. आत्माका दश महा-लक्षणहरू

यो श्लोकमा अष्टावक्रले आत्माको स्वरूपलाई १० वटा दिव्य शब्दहरू मा सूत्रबद्ध गरिदिनुभएको छ। यी शब्दहरू केवल पढ्नका लागि होइनन्, आफ्नो हृदयमा मनन गर्नका लागि हुन्:

  1. साक्षी (Witness): तिमी जीवनका सबै घटना, सुख र दुःखलाई केवल हेर्ने द्रष्टा हौ।
  2. विभुः (All-pervading): तिमी शरीरको सानो कोठामा सीमित छैनौ, आकाश जस्तै सर्वत्र व्याप्त छौ।
  3. पूर्णः (Complete / Perfect): तिमीमा केही कुराको कमी छैन। तिमीलाई केही पाएर पूर्ण हुनु छैन; तिमी आफैँमा परिपूर्ण छौ।
  4. एकः (One): आत्मा दुई छैन, केवल एक अद्वितीय सत्ता छ।
  5. मुक्तः (Free): तिमी कुनै बन्धनमा छैनौ, जन्मजात मुक्त छौ।
  6. चित् (Consciousness): तिमी कुनै जड माटो वा हाड-छाला होइनौ, विशुद्ध ज्ञानस्वरूप हौ।
  7. अक्रियः (Actionless): आत्मा कुनै कर्म गर्दैन; कर्महरू प्रकृतिका त्रिगुणले गर्छन्, आत्मा स्थिर रहन्छ।
  8. असङ्गः (Unattached): तिमीलाई कुनै फोहोर वा दागले छुन सक्दैन।
  9. निःस्पृहः (Desireless): जो पूर्ण छ, उसलाई कुनै इच्छा हुँदैन।
  10. शान्तः (Tranquil): जहाँ कुनै द्वन्द्व छैन, त्यहाँ अनन्त मौन र परम शान्ति छ।

२. 'भ्रमात् संसारवान् इव' - संसारी जस्तो मात्र देखिएको हो

यदि आत्मा यति महान् र मुक्त छ भने हामी आफूलाई यति दुःखी किन अनुभव गर्छौँ?
अष्टावक्रले यसको उत्तर एउटै शब्दमा दिनुहुन्छ: 'भ्रमात्' (केवल भ्रमका कारण!) र 'इव' (जस्तो मात्र!)

  • जसरी सिनेमाको पर्दामा आगलागीको दृश्य देखिँदा पर्दा जल्छ जस्तो लाग्छ, तर पर्दा एक रत्ति पनि तातो भएको हुँदैन।
  • पानीको दृश्य देखिँदा पर्दा भिज्छ जस्तो लाग्छ, तर पर्दा सुक्खै रहन्छ।
  • त्यसैगरी यो संसारको सुख-दुःख, जन्म-मृत्यु तिम्रो चेतनामा केवल एउटा चलचित्र जस्तै नाचिरहेको छ।
  • भ्रमवश तिमीले सोच्यौ कि म जलिरहेको छु वा म मर्दैछु। तर सत्य के हो भने तिम्रो वास्तविक स्वरूपलाई संसारको कुनै घटनाले रत्तीभर पनि छुन सकेको छैन!

मनन योग्य विचार:
"तिमी रोगी भएँ भन्छौ, तर रोग शरीरमा छ; तिमी दुःखी भएँ भन्छौ, तर दुःख मनमा छ। यी दुवैलाई जान्ने तिमी सधैँ निरोगी, आनन्दमय र पूर्ण छौ। आफ्नो साक्षी स्वरूपलाई सम्झ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):