अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 17

आत्मज्ञानीको स्वभाव

ज्ञानीस्वभावः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 7

वाञ्छा न विश्वविलये न द्वेषस्तस्य च स्थितौ। यथाजीविकया तस्माद्धन्य आस्ते यथासुखम्॥ ७ ॥

vāñchā na viśvavilaye na dveṣas tasya ca sthitau | yathājīvikayā tasmād dhanya āste yathāsukham || 7 ||

नेपाली भावार्थ

त्यस आत्मज्ञानीलाई न त यो सम्पूर्ण संसारको प्रलय (विनाश) होस् भन्ने कुनै चाहना हुन्छ, न त यो संसार कायमै रहोस् भन्नामा कुनै द्वेष नै हुन्छ; त्यसकारण प्रारब्धअनुसार जे-जस्तो भोजन र साधन प्राप्त हुन्छ, त्यसैबाट जीवन निर्वाह गर्दै त्यो धन्य महापुरुष सदा सुखपूर्वक आफ्नै स्वरूपमा स्थित रहन्छ।

English Translation

He has no longing for the dissolution of the universe, nor does he harbor any resentment toward its continuation; therefore, sustaining his life with whatever presents itself naturally, that blessed soul abides happily at ease.

सार संक्षेप: ज्ञानी संसार मेटियोस् भनेर हतार गर्दैन, न त संसार टिकिरहोस् भनेर चिन्ता गर्छ। जे आउँछ त्यसलाई सहज स्वीकार गरेर ऊ जहाँ छ, त्यहीं परम आनन्दमा बाँच्दछ।

१. संसारको नाश वा स्थितिप्रति तटस्थता

अद्वैत वेदान्तका कतिपय साधकहरूमा एउटा गलत धारणा हुन्छ:
"यो संसार कहिले मेटिएला? म कहिले समाधिमा डुबेर संसारलाई पूरै बिर्सूँला?"
उनीहरू संसारको नाश (विश्वविलय) को तीव्र चाहना राख्छन्।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: त्यो पनि अज्ञान नै हो!

  • यदि तिम्रो अगाडि चलचित्र चलिरहेको छ भने पर्दालाई चलचित्र बन्द होस् भन्ने कुनै हतार हुन्छ र? पर्दालाई चलचित्र चले पनि केही फरक पर्दैन, बन्द भए पनि केही फरक पर्दैन!
  • आत्मा सिनेमाको सेतो पर्दा जस्तै हो। जगतका दृश्यहरू आए पनि पर्दा रङ्गिँदैन, दृश्य हराए पनि पर्दा नासिँदैन।

त्यसैले ज्ञानीलाई संसार मेटियोस् भन्ने कुनै चाहना हुँदैन, र संसार चलिरहोस् भन्नामा कुनै रिस वा द्वेष हुँदैन।

२. 'यथाजीविकया' — जे मिल्यो त्यसैमा सन्तुष्टि

ज्ञानीले बाँच्नका लागि कुनै ठूलो षड्यन्त्र वा चिन्ता गर्दैन।

  • आज स्वादिष्ट मिष्ठान्न आयो—उसले भगवान्को प्रसाद ठानेर खायो।
  • भोलि सुक्खा रोटी आयो—उसले त्यसमै पेट भर्यो।
  • कुनै दिन केही पनि आएन—उसले उपवासमै आनन्द लियो।
    जसलाई परिस्थितिले हल्लाउन सक्दैन, उही वास्तविक 'धन्य' पुरुष हो।

३. 'यथासुखम् आस्ते' — सहज विश्राम

'यथासुखम्' को अर्थ हो: कुनै तनाव, कुनै दबाव र कुनै नियमको भारी नबोकी पूर्ण सहजताका साथ बाँच्नु।
संसारका मानिसहरू 'सुख पाउन' दौडिरहेका छन्, तर ज्ञानी त 'सुखस्वरूप' भएर बसिरहेको छ।

मनन सूत्र:
"संसार रहोस् वा जाओस्, साक्षी आत्मा सदा अचल रहन्छ; जे मिल्यो त्यसमै तृप्त हुनु नै जीवनमुक्तिको सौन्दर्य हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):