अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 20

पूर्ण विदेहमुक्ति

विदेहमुक्तिः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

महाराजा जनक

श्लोक 6

क्व लोकं क्व मुमुक्षुर्वा क्व योगी ज्ञानवान्क्व वा। क्व बद्धः क्व च वा मुक्तः स्वस्वरूपेऽहमद्वये॥ ६॥

kva lokaṃ kva mumukṣur vā kva yogī jñānavān kva vā | kva baddhaḥ kva ca vā muktaḥ svasvarūpe 'ham advaye || 6 ||

नेपाली भावार्थ

राजा जनक भन्नुहुन्छ: आफ्नो अद्वितीय र भेदरहित आत्मस्वरूपमा स्थित भएको मेरा लागि— कहाँ छ संसार? कहाँ छ मोक्षको अभिलाषी मुमुक्षु? कहाँ छ योगी र कहाँ छ ज्ञानी? कहाँ छ बन्धनमा परेको जीव र कहाँ नै वा छ मुक्त पुरुष?

English Translation

King Janaka said: In my own essential non-dual nature where I alone abide without a second—where is the world? Where is the seeker of liberation? Where is the yogi, and where is the wise knower? Where is the bound soul, and where indeed is the liberated one?

सार संक्षेप: जहाँ केवल एउटै मात्र अद्वैत चेतना विद्यमान छ, त्यहाँ मुमुक्षु र योगी, ज्ञानी र अज्ञानी, बद्ध र मुक्त जस्ता भेदहरू रहनै सक्दैनन्। यी सबै पदवीहरू केवल अज्ञानको नाटकमा बाँडिएका पात्रहरू मात्र हुन्।

१. आध्यात्मिक अहंकार र उपाधिहरूको विसर्जन

अध्यात्मको यात्रामा साधक विभिन्न भूमिकाहरूबाट गुज्रिन्छ:

  1. मुमुक्षु: जो सांसारिक दुःखबाट छुटेर मोक्ष चाहन्छ।
  2. योगी: जो मन र इन्द्रिय नियन्त्रण गर्न कठोर तपस्या र आसन-प्राणायाम गर्दछ।
  3. ज्ञानी: जसले शास्त्र र विचारद्वारा सत्यलाई बुझ्दछ।
  4. मुक्त: जसले बन्धन काटिसकेको मानिन्छ।

तर जनक यहाँ यी सबै आध्यात्मिक पहिचानहरूलाई पनि पर पन्छाउनुहुन्छ। किन?

  • यी सबै उपाधिहरू व्यक्ति (ego/mind) सँग जोडिन्छन्।
  • तर जब मूल व्यक्ति नै मिथ्या ठहरिन्छ, तब ती उपाधिहरू कसलाई लगाइदिने?
  • अद्वैत स्वरूपमा न कुनै योगी छ, न ज्ञानी, न मुमुक्षु। केवल एकमेवाद्वितीयम् परब्रह्म छ।

२. बद्ध र मुक्तको द्वन्द्वको अन्त्य

  • हामी सोच्दछौं: पहिले म 'बद्ध' (बाँधिएको) थिएँ, अब म साधना गरेर 'मुक्त' भएँ।
  • तर जनक भन्नुहुन्छ: आत्मा कहिल्यै कुनै डोरीले बाँधिएकै थिएन।
  • यदि बन्धन नै कहिल्यै भएको थिएन भने मुक्तिको कल्पना गर्नु पनि अज्ञानकै अर्को रूप हो।
  • डोरीमा देखिने सर्पलाई हटाउन कुनै लाठी चाहिँदैन; केवल उज्यालोमा देख्नुपर्छ कि त्यहाँ सर्प कहिल्यै थिएन।

३. 'स्वस्वरूपेऽहमद्वये'— अद्वैतको सिंहासन

  • स्वस्वरूपे: आफ्नै मौलिक, अपरिवर्तनीय आत्मामा।
  • अद्वये: जहाँ दोस्रो कुनै वस्तु, व्यक्ति वा ईश्वरको पृथक् अस्तित्व छैन।
  • जब तपाईं आफ्नै अद्वैत स्वरूपमा विश्राम लिनुहुन्छ, तब साधक र साध्यको सारा संघर्ष शान्त हुन्छ।

मनन सूत्र:
"म न खोजीमा हिँडेको मुमुक्षु हुँ, न साधना गर्ने योगी, न बन्धनमा परेको जीव; म त आदि-अन्तहीन अद्वैत चेतना हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):