अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 20

पूर्ण विदेहमुक्ति

विदेहमुक्तिः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

महाराजा जनक

श्लोक 11

क्व माया क्व च संसारः क्व प्रीतिर्विरतिः क्व वा। क्व जीवः क्व च तद्ब्रह्म सर्वदा विमलस्य मे॥ ११॥

kva māyā kva ca saṃsāraḥ kva prītir viratiḥ kva vā | kva jīvaḥ kva ca tad brahma sarvadā vimalasya me || 11 ||

नेपाली भावार्थ

राजा जनक भन्नुहुन्छ: सधैं निष्कलङ्क र पवित्र (विमल) मेरो आत्मस्वरूपमा— कहाँ छ माया र कहाँ छ संसार? कहाँ छ आसक्ति र कहाँ नै वा छ वैराग्य? कहाँ छ सीमित जीव र कहाँ छ त्यो परब्रह्म?

English Translation

King Janaka said: For me who am eternally pure and stainless (vimala)—where is Maya, and where is the world? Where is worldly attachment, and where indeed is renunciation? Where is the individual soul (jiva), and where is that Supreme Brahman?

सार संक्षेप: माया र संसार, राग र वैराग्य, यहाँसम्म कि 'जीव' र 'ब्रह्म' को विभाजन पनि अज्ञान र सापेक्षताको दायरामा मात्र सम्भव छ। अद्वैतको परम निर्मलतामा न मायाको कुनै अस्तित्व छ, न जीव र ईश्वरको कुनै भेद।

१. 'माया' र संसारको असत्यता

वेदान्तमा भनिन्छ कि संसार मायाको खेल हो। तर जनक अझै गहिरो दृष्टि दिनुहुन्छ:

  • मायाको अर्थ नै हो: "या मा सा माया" (जो छैन तर देखिन्छ)।
  • जब सत्यको साक्षात्कार हुन्छ, तब माया नामको कुनै शक्ति कहिल्यै थियो नै भनेर मान्न सकिँदैन।
  • बन्ध्यापुत्र (बाँझी आइमाईको छोरो) कहिल्यै जन्मेकै थिएन भने उसको मृत्यु कसरी हुन सक्छ?
  • त्यसरी नै जनक भन्नुहुन्छ: "क्व माया क्व च संसारः"— जब म सधैं निष्कलङ्क आत्मा हुँ भने माया र संसार कहाँबाट आउने?

२. राग (प्रीति) र वैराग्य (विरति) को पार

  • साधारण मानिस संसारमा प्रीति (आसक्त) हुन्छ।
  • साधक संसारबाट भागेर विरति (वैराग्य) साध्दछ।
  • तर जनक भन्नुहुन्छ: जब संसार नै वास्तविक होइन भने, केसँग टाँसिने र केलाई त्याग्ने?
  • वास्तविक वैराग्य वस्तु त्याग्नु होइन, ती वस्तुहरूमा देखिने मिथ्या सत्यताको भ्रम मेटिनु हो।

३. 'जीव' र 'ब्रह्म' को अभेद

  • द्वैत र विशिष्टाद्वैतमा 'जीव' र 'ब्रह्म' बीच सेवक र सेव्यको भेद मानिन्छ।
  • तर जनक घोषणा गर्नुहुन्छ: जब उपाधि (शरीर र अहंकार) हट्छ, तब जीव नै ब्रह्म हो।
  • जहाँ केवल एक मात्र चैतन्य छ, त्यहाँ 'म जीव हुँ' भन्नु पनि भ्रम हो र 'मैले ब्रह्मलाई पाएँ' भन्नु पनि द्वैतकै अवशेष हो।

मनन सूत्र:
"माया, संसार, राग र वैराग्य सबै कल्पना मात्र थिए; म त्यो नित्य विमल प्रकाश हुँ जहाँ न जीव छ न ब्रह्मको पृथक्ता।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):