अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 16

विशेष आत्म-उपदेश

विशेषोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 9

हातुमिच्छति संसारं रागी दुःखजिहासया। वीतरागो हि निर्दुःखस्तस्मिन्नपि न खिद्यति॥ ९ ॥

hātamicchati saṁsāraṁ rāgī duḥkhajihāsayā | vītarāgo hi nirduḥkhas tasminn api na khidyati || 9 ||

नेपाली भावार्थ

संसारी र आसक्त मनुष्य संसारका कष्ट र दुःखबाट भाग्नका लागि संसार त्याग्न चाहन्छ; तर जसको मनबाट भित्री आसक्ति (राग) पूर्ण रूपले मेटिइसकेको छ, त्यो ज्ञानी त स्वभावैले दुःखरहित हुन्छ र त्यस संसारको बीचमा रहँदा पनि कहिल्यै दुःखी वा विचलित हुँदैन।

English Translation

The passionate person seeks to renounce the world merely to escape suffering; but the one who is truly free from attachment is intrinsically free of sorrow and feels no grief or distress even while living in the midst of this world.

सार संक्षेप: संसार छोडेर भाग्दैमा दुःखबाट मुक्ति मिल्दैन, किनकि दुःख संसारमा होइन, मनको आसक्तिमा छ। जब भित्री आसक्ति मेटिन्छ, तब यही संसार आनन्दको खेल मैदान बन्दछ।

१. पलायनवाद बनाम वास्तविक मुक्ति

धेरैजसो मानिसहरू वैराग्यको नाममा वास्तवमा पलायन (Escape) गरिरहेका हुन्छन्:

  • व्यापारमा घाटा लाग्यो, पत्नी वा पतिसँग झगडा भयो, वा रोग लाग्यो भने मानिस भन्छ—"मलाई यो संसारबाट वाक्क लाग्यो, म जङ्गल जान्छु।"
  • तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यो वैराग्य होइन, यो केवल 'दुःखजिहासा' (दुःखबाट भाग्ने कातर प्रयास) मात्र हो!

जुन मानिस दुःखबाट डराएर संसार छोड्छ, उसको मनमा संसारको भय र आसक्ति ज्यूँका त्यूँ रहन्छ। ऊ जङ्गल गए पनि त्यहाँ कुटी, शिष्य वा कम्बलसँग नयाँ आसक्ति बाँध्न पुग्छ।

२. 'वीतरागो हि निर्दुःखः' — दुःख कहाँ छ?

अष्टावक्र गीताको गहिरो दृष्टि के हो भने:

  • दुःख बाहिरी वस्तु, मानिस वा परिस्थितिमा छँदै छैन।
  • दुःख केवल 'राग' (Attachment) मा छ।

उदाहरणका लागि:

  • तिम्रो हातमा एउटा ढुङ्गा छ भने ढुङ्गाले तिमीलाई पोल्दैन। तर यदि तिमीले जलिरहेको कोइलालाई 'यो मेरो अमूल्य हिरा हो' भनेर मुठ्ठीमा कस्छौ भने तिम्रो हात जल्छ।
  • पोल्ने काम कोइलाले भन्दा पनि तिम्रो मुठ्ठी कस्ने मूर्खताले गरेको हो!
  • जसले मुठ्ठी खुकुलो बनायो, ऊ तत्काल शीतल भयो।

त्यस्तै, ज्ञानी पुरुष संसारमा राजा भएर बसोस् वा भिखारी भएर, उसले कसैलाई मुठ्ठी कसेर समात्दैन। त्यसैले ऊ संसारको बीचमै बसेर पनि पूर्ण निर्दुःख र शान्त रहन्छ।

३. 'तस्मिन्नपि न खिद्यति' — संसारमा कमल झैं

सच्चा योगी त्यो होइन जो संसारबाट डराएर हिमालको गुफामा लुक्छ।
सच्चा ज्ञानी त त्यो हो जो बजार, कार्यालय, परिवार र भीडको बीचमा रहेर पनि भित्रबाट यति निर्लेप र शान्त छ कि उसलाई संसारको कुनै आँधीले पनि हल्लाउन सक्दैन।

मनन सूत्र:
"भाग्नु कातरता हो, जाग्नु ज्ञान हो; जब मनको आसक्ति मेटिन्छ, तब संसारमै वैकुण्ठ प्रकट हुन्छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):