अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 17

आत्मज्ञानीको स्वभाव

ज्ञानीस्वभावः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 10

न जागर्ति न निद्राति नोन्मीलति न मीलति। अहो परदशा काऽपि वर्तते मुक्तचेतसः॥ १० ॥

na jāgarti na nidrāti nonmīlati na mīlati | aho paradaśā kā'pi vartate muktacetasaḥ || 10 ||

नेपाली भावार्थ

मुक्त चित्त भएको आत्मज्ञानी पुरुष न त संसारी मानिस जस्तो ब्युँझेको हुन्छ, न त अज्ञानी जस्तो सुतेको हुन्छ; न उसले आँखा खोल्छ, न त चिम्लन्छ नै। अहो! त्यो मुक्त पुरुषको कस्तो अवर्णनीय र अलौकिक परम अवस्था (परदशा) हुन्छ!

English Translation

He is neither awake nor asleep; he neither opens nor closes his eyes. Oh, how wondrous and ineffable is that supreme transcendent state of the liberated mind!

सार संक्षेप: ज्ञानीको अवस्था जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति तीनै अवस्थाभन्दा परको तुरीय चेतना हो। ऊ संसारमा ब्युँझेको बेला पनि अकर्ता साक्षी रहन्छ, र शरीर सुतेको बेला पनि उसको आत्म-ज्योति कहिल्यै निभ्दैन।

१. 'परदशा' — तीनै अवस्थाभन्दा परको तुरीय

मानव चेतनाका तीन सामान्य अवस्थाहरू हुन्छन्:

  1. जाग्रत् (Waking): जहाँ मानिस इन्द्रियहरूद्वारा बाहिरी संसारलाई भोग्छ।
  2. स्वप्न (Dream): जहाँ मनले आफ्नै भित्री संसार र कल्पनाहरू सिर्जना गर्छ।
  3. सुषुप्ति (Deep Sleep): जहाँ चेतना अज्ञानको अन्धकारमा लीन हुन्छ।

तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: मुक्त पुरुषको अवस्था यी तीनैभन्दा अलग 'परदशा' (The Supreme Transcendental State / Turiya) हो:

  • ऊ जाग्रतमा ब्युँझे जस्तो देखिन्छ, तर संसारी वासनामा ब्युँझेको हुँदैन।
  • ऊ निदाए जस्तो देखिन्छ, तर उसको भित्री चैतन्य कहिल्यै सुत्दैन।

भगवद्गीता (२.६९) मा श्रीकृष्णले यही रहस्य बताउनुभएको छ:

"या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी। यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥"
(जुन आत्मज्ञानमा सारा संसार सुतिरहेको छ, त्यसमा ज्ञानी ब्युँझन्छ; र जुन संसारका भोगहरूमा अज्ञानीहरू ब्युँझेका छन्, ज्ञानीका लागि त्यो घोर अन्धकारको रात हो।)

२. 'नोन्मीलति न मीलति' — आँखाको खोल्नु र चिम्लनुभन्दा पर

साधकहरू सोच्छन् कि आँखा चिम्लनु ध्यान हो र आँखा खोल्नु संसार हो।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:

  • ज्ञानीको आँखा खुला भए पनि उसले संसारलाई सत्य ठान्दैन, त्यसैले उसको आँखा खोल्नुको कुनै संसारी अर्थ छैन।
  • उसको आँखा बन्द भए पनि उसले केही गुमाउँदैन, किनकि आत्मा त आँखाभन्दा परको प्रकाश हो।
    ऊ आँखाको खोल्नु र चिम्लनु दुवैको साक्षी हो।

३. 'अहो!' — विस्मयको उद्गार

अष्टावक्र आफैं विस्मयले भरिएर उद्घोष गर्नुहुन्छ—'अहो परदशा काऽपि!'
यो अवस्था शब्दहरूमा वर्णन गर्न सकिँदैन। यो केवल अनुभवको विषय हो जहाँ 'म' र 'संसार' दुवै मेटिएर केवल शुद्ध अनन्त प्रकाश मात्र बाँकी रहन्छ।

मनन सूत्र:
"न निद्रा छ न जाग्रत, चेतना सधैं ज्योतिर्मय छ; जसको मन बन्धनमुक्त भयो, उसको हरेक क्षण समाधि हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):