अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 1

आत्मसाक्षात्कारको उपदेश

आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

ब्रह्मज्ञानी सद्गुरु

श्लोक 14

देहाभिमानपाशेन चिरं बद्धोऽसि पुत्रक। बोधोऽहं ज्ञानखड्गेन तन्निष्कृत्य सुखी भव॥ १४ ॥

dehābhimāna-pāśena ciraṁ baddho'si putraka | bodho'haṁ jñāna-khaḍgena tan niṣkṛtya sukhī bhava || 14 ||

नेपाली भावार्थ

हे प्यारा पुत्र (शिष्य)! तिमी जन्म-जन्मान्तरदेखि ‘म शरीर हुँ’ भन्ने देहाभिमानको बलियो डोरीले बाँधिएका छौ। ‘म विशुद्ध बोधस्वरूप (चेतन) हुँ’ भन्ने ज्ञानरूपी तरवारले त्यो अज्ञानको बन्धनलाई जरैदेखि काटेर सदासर्वदा सुखी होऊ।

English Translation

You have been bound for a long time by the rope of body-consciousness, my son. Cut it with the sword of knowledge: 'I am awareness,' and be happy.

सार संक्षेप: हाम्रो सबैभन्दा पुरानो बन्धन 'म शरीर हुँ' भन्ने भ्रम हो; 'म शुद्ध चैतन्य हुँ' भन्ने ज्ञानको तीक्ष्ण तरवारले यसलाई काटेपछि मात्र साँचो स्वतन्त्रता मिल्छ।

१. 'देहाभिमान-पाश' - सबैभन्दा बलियो पासो

पशुलाई बाँध्न डोरी (पाश) को प्रयोग गरिन्छ। पशु डोरीले बाँधिएपछि स्वतन्त्र रूपमा हिँडडुल गर्न सक्दैन।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: मानिसलाई बाँध्ने सबैभन्दा बलियो अदृश्य डोरी के हो?

'देहाभिमान' (देह + अभिमान)
अर्थात् आफूलाई यो पाँच-सात फिटको हाड-छालाको शरीर मान्नु!

जबसम्म मानिसले आफूलाई शरीर मान्छ:

  • शरीर जन्मिँदा उसले भन्छ— "म जन्मिएँ।"
  • शरीर दुब्लाउँदा उसले भन्छ— "म कमजोर भएँ।"
  • शरीर मर्ने बेला उसले भन्छ— "म मर्ने भएँ!"
    यो देहाभिमान नै मानिसको जीवनको सम्पूर्ण चिन्ता, भय, तनाव र जन्म-मरणको चक्रव्यूहको मूल जरो हो। र यो बन्धन आजको होइन, 'चिरम्' अर्थात् अनेकौँ जन्म-जन्मान्तरदेखि मनमा गडेर बसेको छ।

२. 'ज्ञान-खड्ग' - ज्ञानरूपी दिव्य तरवार

बलियो डोरीलाई हातले तान्दा चुँडिँदैन, त्यसलाई काट्न धारिलो तरवार (खड्ग) नै चाहिन्छ।
त्यो तरवार के हो?

'बोधोऽहम्' (म विशुद्ध बोध/चेतना हुँ!)

यो केवल कुनै मन्त्रको उच्चारण होइन। यो अन्तरात्माको प्रत्यक्ष अनुभूति हो:

  • म त्यो हुँ जसले यो शरीरलाई बाल्यकालदेखि आजसम्म हेरिरहेको छ।
  • शरीर बदलिन्छ, तर म बदलिन्नँ।
  • वस्त्र पुरानो भएर फेरे जस्तै शरीर फेरिन्छ, तर आत्मा कहिल्यै मर्दैन।
    यस्तो विवेक जागृत हुनासाथ देहाभिमानको बलियो डोरी क्षणभरमै छिन्नभिन्न हुन्छ।

३. बन्धन काटिएपछिको स्थिति: 'सुखी भव'

जब डोरी काटिन्छ, बाँधिएको प्राणी उफ्रिएर स्वतन्त्र आकाशमा उड्छ वा चौरमा नाच्न थाल्छ।
त्यसैगरी जब तिमीले आफूलाई शरीरभन्दा परको अमर चैतन्य जान्दछौ:

  • मृत्युको कुनै भय बाँकी रहँदैन।
  • रोग र बुढ्यौलीको कुनै चिन्ता रहँदैन।
  • संसारका कुनै लाभ वा हानिमा तिम्रो मन डगमगाउँदैन।
    तिमी तत्क्षण परम सुखी र हलुका हुन्छौ।

मनन योग्य विचार:
"पिँजडा पुरानो भए पनि यदि चराले आफूलाई पिँजडा नै सम्झिरह्यो भने ढोका खुला हुँदा पनि ऊ उड्न सक्दैन। तिमी चरा हौ, पिँजडा तिम्रो शरीर हो। पखेटा फिँजाऊ र अनन्त चेतनाको आकाशमा उड!"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):