अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 9

निर्वेद र उदासीनता

निर्वेदवर्णनम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 5

नाना मतं महर्षीणां साधूनां योगिनां तथा। दृष्ट्वा निर्वेदमापन्नः को न शाम्यति मानवः॥ ५ ॥

nānā mataṁ maharṣīṇāṁ sādhūnāṁ yogināṁ tathā | dṛṣṭvā nirvedam āpannaḥ ko na śāmyati mānavaḥ || 5 ||

नेपाली भावार्थ

ठूला-ठूला महर्षिहरू, साधु-सन्तहरू र योगीहरूका परस्पर विरोधी अनेक प्रकारका मत र सिद्धान्तहरू देखेर दिक्क भई परम वैराग्य प्राप्त गरेको कुन विवेकशील मानिस होला र, जो आफ्ना सबै मानसिक विवादहरू त्यागेर पूर्ण शान्त नहोस्?

English Translation

Having observed the diverse and conflicting opinions of great sages, saints, and yogis, which human being, having attained profound disillusionment with all doctrines, does not become completely peaceful?

सार संक्षेप: दार्शनिक मतमतान्तर र सिद्धान्तहरूको कुनै अन्त्य छैन; एउटा ऋषिले एउटा भन्छ, अर्कोले त्यसलाई खण्डन गर्छ। जब मानिस बौद्धिक बहसबाट थाक्छ, तब ऊ शब्दहरू छोडेर भित्री मौनमा शान्त हुन्छ।

१. 'नाना मतं महर्षीणाम्' — शास्त्र र सिद्धान्तहरूको जङ्गल

महाभारतको वनपर्वमा यक्षले युधिष्ठिरलाई सोध्छन्: धर्मको बाटो के हो?
युधिष्ठिर जवाफ दिन्छन्:

"तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना नैको ऋषिर्यस्य मतं प्रमाणम्..."
(तर्कको कुनै अन्त्य छैन, वेदका वचनहरू फरक-फरक छन्, र यस्तो कुनै एउटा ऋषि छैन जसको मत अरू सबैले मानेका हुन्!)

अष्टावक्र यहाँ त्यही यथार्थ देखाउनुहुन्छ:

  • एकजना ऋषि भन्छन्: "कर्म गर, यज्ञ गर, स्वर्ग पुगिन्छ।"
  • अर्का ऋषि भन्छन्: "कर्म बन्धन हो, ज्ञान मात्र सत्य हो।"
  • पतञ्जली भन्छन्: "अष्टाङ्ग योग गर, कुण्डलिनी जगाऊ।"
  • चार्वाक भन्छन्: "सबै झूट हो, घिउ खाऊ रमाऊ!"
  • बौद्धहरू भन्छन्: "शून्य मात्र सत्य हो।"

यदि तपाईं यी सबै मतहरूको पछि लाग्नुभयो भने तपाईंको टाउको फुट्छ तर सत्य भेटिँदैन!

२. बौद्धिक थकानबाट जन्मने साँचो वैराग्य (The Blessing of Disillusionment)

जब एउटा विवेकशील साधकले देख्छ कि हजारौं वर्षदेखि दार्शनिकहरू केवल शब्दको खेलमा लडिरहेका छन्:
तब उसको भित्र 'निर्वेद' (Disillusionment / Holy Exhaustion) जाग्छ।
ऊ भन्छ:

"मलाई अब कसैको सिद्धान्त चाहिँदैन। मलाई कुनै मत वा वादको पक्ष लिनु छैन। म केवल आफ्नै मौन आत्मामा विश्राम लिन्छु!"

यो बौद्धिक समर्पण नै साँचो शान्तिको प्रवेशद्वार हो।

३. दैनिक जीवनमा प्रयोग

धर्म, सम्प्रदाय, राजनीतिक वाद र सामाजिक बहसहरूमा आफ्नो बहुमूल्य ऊर्जा खेर नफाल्नुहोस्।

  • शब्दहरूले सत्यलाई छुन सक्दैनन्।
  • आफ्नै श्वासको साक्षी बन्नुहोस्, आफ्नै चेतनाको मौनमा डुब्नुहोस्।
  • जहाँ कुनै शब्द र सिद्धान्त छैन, त्यहीँ परम सत्य छ।

मनन सूत्र:
"सिद्धान्तहरूको विवाद छाडिदेऊ; शब्दहरूबाट थाकेर आफ्नै मौनमा विश्राम लिनु नै परम बुद्धिमत्ता हो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):