अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 10

वैराग्य र वासनात्याग

वैराग्योपदेशः
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 1

विहाय वैरिणं काममर्थं चानर्थसङ्कुलम्। धर्ममप्येतयोर्हेतुं सर्वत्रैवानादरं कुरु॥ १ ॥

vihāya vairiṇaṁ kāmam arthaṁ cānarthasaṅkulam | dharmam apy etayor hetuṁ sarvatraivānādaraṁ kuru || 1 ||

नेपाली भावार्थ

आफ्नो घोर शत्रु रूपी काम-वासनालाई र अनेक अनिष्ट तथा कष्टहरूले भरिएको धन-सम्पत्तिलाई पूर्ण रूपमा त्यागिदेऊ; अनि यी दुवै (काम र अर्थ) को मूल कारण बन्ने सकाम धार्मिक कर्मकाण्डहरूप्रति समेत उदासीन बन र सबै सांसारिक प्रलोभनहरूलाई महत्त्व दिन छाडिदेऊ!

English Translation

Abandoning desire (kama), which is the greatest enemy, and wealth (artha), which is fraught with endless ruin, and even conventional ritualistic virtue (dharma) which causes them both—cultivate total dispassion and disregard for all worldly temptations!

सार संक्षेप: काम-वासनाले मनलाई दास बनाउँछ, धनको लोभले अनेक अनिष्ट निम्त्याउँछ, र स्वर्ग पाउने लोभले गरिने कर्मकाण्डले फेरि संसारमै बाँध्छ। यी सबै सांसारिक प्रलोभनहरूलाई चिन्नु नै साँचो वैराग्य हो।

१. दशौं अध्यायको उद्घोष: वैराग्यको चरम कसी

दशौं अध्यायमा सद्गुरु अष्टावक्रले तीनवटा मुख्य पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम) को जरा नै उप्काइदिनुहुन्छ।
साधारण समाजले सिकाउँछ:

  • धर्म: पूजाआजा गर, स्वर्गको सुख पाउने आशा राख।
  • अर्थ: धेरै धन कमाऊ, समाजमा ठूलो मानिस बन।
  • काम: जीवनका सबै सुख र इन्द्रिय-भोगहरूको आनन्द लेऊ।

तर अष्टावक्र यहाँ सत्यको नग्न स्वरूप देखाउनुहुन्छ:

  1. कामं वैरिणम्: काम-वासना कुनै मित्र होइन, यो तपाईंको भित्री शान्ति लुट्ने सबैभन्दा ठूलो डाँकु (शत्रु) हो।
  2. अर्थं चानर्थसङ्कुलम्: धन आफैँमा सुरक्षा होइन; धेरै धनको पछि ईर्ष्या, चोरीको डर, मुद्दा-मामिला, पारिवारिक कलह र अनेक अनिष्ट (अनर्थ) जोडिएर आउँछन्।
  3. धर्ममप्येतयोर्हेतुम्: जुन धर्म केवल "मलाई अर्को जुनीमा राम्रो शरीर, धेरै धन र अप्सराहरूको सुख मिलोस्" भन्ने सकाम भावले गरिन्छ, त्यसले पनि मानिसलाई जन्म-मरणकै चक्रमा घुमाइरहन्छ।

२. 'सर्वत्रैवानादरं कुरु' — उदासीनताको ढाल

'अनादर' गर्नु भनेको घृणा वा हिंसा गर्नु होइन।
यसको अर्थ हो: तिनीहरूलाई आफ्नो जीवनको सर्वस्व नठान्नु, तिनीहरूको महत्त्व घटाउनु (Devaluation of Worldly Glamour)।

  • जब बालक सानो हुन्छ, ऊ माटोको खेलौनाका लागि रुन्छ।
  • जब ऊ ठूलो हुन्छ, ऊ माटोको खेलौना फुटाएर हिँड्छ। उसले खेलौनालाई घृणा गरेको होइन, केवल उसको महत्त्व सकिएको हो।
    त्यस्तै, जब आत्मज्ञान जाग्छ, तब काम, अर्थ र स्वर्गको सुख माटोको खेलौना जस्तै नगण्य लाग्न थाल्दछ।

३. दैनिक जीवनमा वैराग्य

संसारमा काम गरिरहँदा:

  • धनलाई केवल जीवन चलाउने एउटा साधन मात्र मान्नुहोस्, आफ्नो जीवनको अन्तिम उद्देश्य नबनाउनुहोस्।
  • आफ्नो भित्री मूल्यलाई बाहिरी धन वा पदसँग कहिल्यै नतौल्नुहोस्।
  • यही नै परम वैराग्य र स्वतन्त्रता हो।

मनन सूत्र:
"काम शत्रु हो, धन अनिष्टको जड हो, र लोभयुक्त धर्म बन्धन हो; यी सबैको मोह त्याग र आफ्नै निष्कलङ्क आत्मामा विश्राम लेऊ।"

पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):