अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 15

तत्त्वज्ञानको उपदेश

तत्त्वोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 12

तात चिन्मात्ररूपोऽसि न ते भिन्नमिदं जगत्। अतः कस्य कथं कुत्र हेयोपादेयकल्पना॥ १२ ॥

tāta cin-mātra-rūpo'si na te bhinnam idaṁ jagat | ataḥ kasya kathaṁ kutra heyopādeyakalpanā || 12 ||

नेपाली भावार्थ

हे प्रिय जनक! तिमी केवल विशुद्ध चैतन्य (बोधस्वरूप) हौ र यो सम्पूर्ण जगत् तिमीभन्दा रत्तिभर पनि भिन्न छैन। जब सबै तिमी नै हौ भने, कसको लागि, कसरी र कहाँ त्याग्नुपर्ने (हेय) वा समात्नुपर्ने (उपादेय) को कुनै कल्पना सम्भव हुन सक्छ?

English Translation

O dear one, you are pure Consciousness alone, and this world is not different from you. Therefore, for whom, how, and where can there be any mental projection of what is to be rejected or what is to be accepted?

सार संक्षेप: जब सारा संसार तपाईंको आफ्नै चेतनाको रूप हो, तब कसले के त्याग्ने र कसले के समात्ने? आफ्नै हातले आफ्नै खुट्टा त्याग्न नसकिए जस्तै अद्वैतमा त्याग र ग्रहण दुवै अर्थहीन बन्दछन्।

१. 'न ते भिन्नमिदं जगत्' — जगतसँगको अद्वैत

हामी प्रायः सोच्छौं:

  • "म यहाँ छु, र संसार बाहिर छ।"
  • "म साधु हुँ, संसार माया हो।"
    यहाँ द्वैत (Two-ness) जीवितै छ।

तर अष्टावक्र अद्वैतको अन्तिम सत्य खोल्नुहुन्छ:

"यो सम्पूर्ण जगत् तिम्रो आत्माभन्दा भिन्न छँदै छैन!"

जसरी:

  • माटोबाट बनेको भाँडो माटोभन्दा भिन्न छैन।
  • धागोबाट बनेको कपडा धागोभन्दा भिन्न छैन।
  • सुनबाट बनेको गहना सुनभन्दा भिन्न छैन।
    त्यसैगरी चेतनाबाट बनेको यो संसार चेतनाभन्दा बाहिर कतै छँदै छैन।

२. त्याग र ग्रहणको अन्त्य (End of Rejection and Acceptance)

  • हामी कसलाई त्याग्छौं? जो आफूभन्दा भिन्न छ वा नराम्रो छ।
  • हामी कसलाई समात्छौं? जो आफूभन्दा भिन्न छ र फाइदाजनक छ।

तर जब सबै म नै हुँ:

  • कसले कसलाई त्याग्ने?
  • कसले के टिप्ने?
    अष्टावक्र तीनवटा प्रश्न सोध्नुहुन्छ:
  1. कस्य (For whom?): जब दोस्रो कोही छैन भने कसको लागि?
  2. कथम् (How?): जब सबै एउटै तत्त्व हो भने कसरी?
  3. कुत्र (Where?): जब चेतना सर्वव्यापी छ भने कहाँ लगेर त्याग्ने?

३. 'कल्पना' को विसर्जन

हेय र उपादेय (छोड्ने र समात्ने) कुनै वास्तविकता होइन; यो त केवल मनको 'कल्पना' मात्र हो।
जब यो कल्पना हट्छ, तब मानिस पूर्ण विश्राममा पुग्छ।

मनन सूत्र:
"सारा संसार मेरो आफ्नै चेतनाको स्वरूप हो; यहाँ न केही त्याग्नु छ, न केही समात्नु छ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):