अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 77

ज्ञानाद्गलितकर्मा यो लोकदृष्ट्यापि कर्मकृत्। नाप्नोत्यवसरं कर्तुं वक्तुमेव न किञ्चन॥ ७७॥

jñānādgalitakarmā yo lokadṛṣṭyāpi karmakṛt | nāpnotyavasaraṃ kartuṃ vaktumeva na kiñcana || 77 ||

नेपाली भावार्थ

आत्मज्ञानका कारण जसका सम्पूर्ण कर्म-संस्कारहरू गलीसकेका (नष्ट भइसकेका) छन्, त्यो ज्ञानी पुरुष संसारी मानिसहरूको दृष्टिमा बाहिरबाट काम गरिरहेको देखिए तापनि, वास्तवमा उसले आफ्नो भित्र केही गर्नका लागि वा बोल्नका लागि कुनै मौका नै पाउँदैन (किनकि ऊ पूर्णतः अकर्ता र महामौनमा स्थित छ)।

English Translation

One whose karma has completely melted away through Self-knowledge, though appearing to perform actions in the eyes of the world, truly finds no occasion within himself to do or even to say anything at all.

सार संक्षेप: संसारले देख्दा ज्ञानीले धेरै काम गरिरहेको देखिन सक्छ, तर ज्ञानीको आफ्नो भित्री अनुभवमा ऊ यति अकर्ता र मौन हुन्छ कि उसलाई केही गर्न वा बोल्न कुनै व्यक्तिगत अहंकार नै बाँकी हुँदैन।

१. 'गलितकर्मा' — कर्मको आन्तरिक विसर्जन

संस्कृतमा 'गलित' को अर्थ पग्लिएर सकिनु हो:

  • जसरी घामको रापले हिउँ पग्लिएर पानी बन्छ र बगेर जान्छ, त्यसैगरी आत्मज्ञानको प्रकाशले ज्ञानीका सबै सञ्चित, प्रारब्ध र आगामी कर्महरू पग्लिन्छन् (ज्ञानाद्गलितकर्मा)।
  • अब उसको कुनै व्यक्तिगत कर्म बाँकी छैन।
  • उसका हात, खुट्टा र जिब्रो चल्छन्— संसारले भन्छ: "हेर्नुस्, उहाँ कति धेरै काम गर्नुहुन्छ, कति धेरै बोल्नुहुन्छ!" (लोकदृष्ट्यापि कर्मकृत्)।
  • तर ज्ञानीको भित्री सत्य बिल्कुल भिन्न छ।

२. 'नाप्नोत्यवसरं कर्तुं वक्तुमेव न किञ्चन'

ज्ञानीले किन केही गर्न वा बोल्न मौका पाउँदैन?

  • किनकि केही 'गर्न' का लागि मनमा कर्तापन र अपूर्णता चाहिन्छ।
  • केही 'बोल्न' का लागि मनमा दोस्रो व्यक्ति (द्वैत) चाहिन्छ।
  • जब सर्वत्र एउटै परमात्मा मात्र देखिन्छ, तब कसले कसका लागि के गर्ने? र कसले कसलाई के बोल्ने?
  • ऊ बाहिरबाट बोल्दा पनि भित्रबाट अखण्ड मौन मा रहन्छ। उसका कर्महरू नदीको छाल जस्तै प्राकृतिक हुन्, कुनै कर्ताका कर्म होइनन्।

३. साधकका लागि मनन

  • अरूलाई देखाउनका लागि कर्म नगर्नुहोस्; आफ्नो भित्री कर्तापनलाई विवेकले पगाल्नुहोस्।
  • बोल्नुभन्दा अगाडि मौनको शक्तिलाई अनुभव गर्नुहोस्।
  • जब तपाईंले आफूलाई अकर्ता आत्मा जान्नुहुन्छ, तब संसारको काम गर्दा पनि तपाईंलाई थकान हुँदैन।

मनन सूत्र:
"प्रकृतिले काम गर्छ, शरीरले बोल्छ; तर म त त्यो अनन्त मौन आत्मा हुँ जसले न कहिल्यै केही गर्‍यो, न कहिल्यै केही बोल्यो।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):