अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 64

सर्वारम्भेषु निष्कामो यश्चरेद्बालवन्मुनिः। न लेपस्तस्य शुद्धस्य क्रियमाणेऽपि कर्मणि॥ ६४॥

sarvārambheṣu niṣkāmo yaścaredbālavanmuniḥ | na lepastasya śuddhasya kriyamāṇe'pi karmaṇi || 64 ||

नेपाली भावार्थ

जो ज्ञानी मुनि सबै कार्यहरू सुरु गर्दा व्यक्तिगत फलको कामनाबाट सर्वथा मुक्त भएर अबोध बालक जस्तै निश्छल भावले संसारमा विचरण गर्दछ, त्यस परम शुद्ध पुरुषलाई बाहिरबाट अनेकौं कर्महरू सम्पन्न भइरहँदा पनि कुनै कर्मको दाग वा बन्धन (लेप) रत्तिभर लाग्दैन।

English Translation

That silent sage who, free from desire in all undertakings, moves about like an innocent child—to that pure soul, no taint or karmic stain ever attaches, even while actions are being performed.

सार संक्षेप: जसको भित्र कुनै स्वार्थको योजना छैन र जो बच्चा झैं निष्कपट भएर बाँच्छ, उसका हातबाट संसारका जतिसुकै ठूला काम भए पनि उसलाई पाप वा पुण्यको कुनै दाग लाग्दैन। ऊ सधैं स्फटिक जस्तै शुद्ध रहन्छ।

१. 'सर्वारम्भेषु निष्कामः' — कर्मको शुद्ध मुहान

हाम्रो दुःखको कारण कर्म होइन, कर्मको पछाडि लुकेको सकाम वासना हो:

  • मानिसले कुनै काम सुरु गर्नुअगाडि नै हजारौं सपना बुन्छ— "यसबाट मलाई धन मिलोस्, मान मिलोस्, प्रशंसा मिलोस्।"
  • जब त्यो फल मिल्दैन, तब ऊ निराश र दुःखी हुन्छ।
  • तर आत्मज्ञानी मुनि 'सर्वारम्भेषु निष्कामः' हुन्छ:
    • उसले जे काम गर्छ, प्रकृतिको नियम वा कर्तव्यका रूपमा गर्छ।
    • उसको कुनै व्यक्तिगत तृष्णा हुँदैन।

२. 'बालवत् मुनिः' — बालक र मुनिको अभूतपूर्व सङ्गम

अष्टावक्रले यहाँ दुईवटा विपरीत झैं लाग्ने शब्द जोड्नुभएको छ: 'बालवत्' (बालक जस्तै) र 'मुनिः' (मौन ज्ञानी)।

  • बालक अज्ञानी हुन्छ तर निश्छल हुन्छ।
  • साधारण पण्डित ज्ञानी हुन खोज्छ तर जटिल र कपटी हुन्छ।
  • तर साँचो आत्मज्ञानीमा बालकको निर्दोष सरलता र मुनिको परम ज्ञान दुवै एकसाथ प्रकट हुन्छन्।
  • बालकले बालुवाको घर बनाउँछ र फेरि भत्काएर हाँस्दै हिंड्छ; ज्ञानीले पनि संसारका ठूला साम्राज्य बनाउँछ वा भत्काउँछ, तर मनमा कुनै दाग नबोकी बालक झैं हाँसिरहन्छ।

३. 'न लेपस्तस्य शुद्धस्य' — कमलको पात जस्तै

जसरी पानीमा हुर्केको कमलको पातमा पानीको एक थोपा पनि टाँसिँदैन, त्यसैगरी:

  • ज्ञानीका हातगोडाले हजारौं काम गर्छन्— खान्छ, हिंड्छ, बोल्छ, समाज चलाउँछ।
  • तर उसको भित्री आत्मा सधैं 'शुद्ध' रहन्छ।
  • न उसलाई पापले डस्छ, न पुण्यको घमण्डले फुलाउँछ।

मनन सूत्र:
"कर्म हातले भइरहेको छ, तर मेरो आत्मा कमलको पात झैं निर्लेप छ; म कुनै कर्मको फल भोग्ने बन्दी होइन, म त अनन्त मुक्त आकाश हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):