अष्टावक्र उवाच
सद्गुरु अष्टावक्र
श्लोक 17
भ्रान्तिमात्रमिदं विश्वं न किञ्चिदिति निश्चयी। निर्वासनः स्फूर्तिमात्रो न किञ्चिदिव शाम्यति॥ १७ ॥
bhrāntimātram idaṁ viśvaṁ na kiñcid iti niścayī | nirvāsanaḥ sphūrtimātro na kiñcid iva śāmyati || 17 ||
नेपाली भावार्थ
यो सम्पूर्ण विश्व केवल एउटा भ्रम मात्र हो, र वास्तवमा यसको कुनै छुट्टै अस्तित्व छैन भन्ने कुरामा जसको दृढ निश्चय भइसकेको छ; ऊ सबै प्रकारका वासना र चाहनाहरूबाट मुक्त भई केवल विशुद्ध चेतनाको ज्योति बनेर, मानौं कुनै अहङ्कार छँदै नभए झैं परम शान्तिमा लीन हुन्छ।
English Translation
One who is firmly convinced that this universe is a mere illusion and truly nothing at all becomes free from desires; being pure luminous awareness alone, such a one dissolves into supreme peace as though nothing had ever existed.
सार संक्षेप: संसारलाई भ्रम र असत्य बुझ्नासाथ मनका सबै वासनाहरू आफैँ सुकेर जान्छन्। जब कुनै वासना बाँकी रहँदैन, तब चेतना आफ्नै निर्मल प्रकाशमा परम शान्तिमा विश्राम पाउँछ।
१. 'भ्रान्तिमात्रम्' — संसारको वास्तविक स्तर
अष्टावक्र यहाँ संसारको स्तरलाई स्पष्ट पार्नुहुन्छ:
जसरी:
त्यसैगरी यो संसारमा घट्ने जन्म, मृत्यु, युद्ध र ऐश्वर्य केवल चेतनाको पर्दामा देखिने छायाँ मात्र हुन्।
२. 'निर्वासनः' — वासनाको प्राकृतिक अन्त्य
वासना कसरी हट्छ?
हट्दैन! किनभने जबसम्म मानिसले संसारलाई 'सत्य' मान्छ, तबसम्म संसारका वस्तुहरू पाउने भोक (वासना) जीवितै रहन्छ।
तर जब मानिस जान्दछ: 'न किञ्चित्' — यो त केवल मरुभूमिको बालुवामा देखिएको मृगतृष्णाको पानी मात्र हो; तब पानी पिउने तृष्णा आफैँ समाप्त हुन्छ। ऊ स्वतः 'निर्वासन' बन्दछ।
३. 'न किञ्चिदिव शाम्यति' — अहङ्कारको पूर्ण विसर्जन
जब वासना मेटिन्छ, तब के हुन्छ?
साधक कुनै ढुङ्गा जस्तो हुँदैन; ऊ 'स्फूर्तिमात्रः' (विशुद्ध प्रकाश) हुन्छ।
उसको अहङ्कार यसरी पग्लिन्छ कि मानौं संसारमा ऊ कहिल्यै छुट्टै व्यक्तिका रूपमा अस्तित्वमै थिएन। ऊ ब्रह्मको अनन्त शान्तिमा लीन हुन्छ।