अध्याय तथा श्लोकहरू:
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।
आत्मविस्मयोल्लासः
राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।
आत्मज्ञानपरीक्षा
अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।
ज्ञानानुकीर्तनम्
सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।
चित्तलयोपायः
आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।
ज्ञानस्वरूपम्
आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।
शान्तानुभवः
जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।
बन्धनमोक्षलक्षणम्
मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।
निर्वेदवर्णनम्
द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।
वैराग्योपदेशः
काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।
प्रारब्धशान्तिः
सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।
आत्मानुभवस्थितिः
कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।
परमानन्दप्राप्तिः
आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।
शान्तिबोधः
प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।
तत्त्वोपदेशः
अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।
विशेषोपदेशः
बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।
ज्ञानीस्वभावः
संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।
शान्तिशतकम्
अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।
आत्मविश्रामः
जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।
विदेहमुक्तिः
न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।
१. 'भ्रान्तिमात्रम्' — संसारको वास्तविक स्तर
अष्टावक्र यहाँ संसारको स्तरलाई स्पष्ट पार्नुहुन्छ:
जसरी:
त्यसैगरी यो संसारमा घट्ने जन्म, मृत्यु, युद्ध र ऐश्वर्य केवल चेतनाको पर्दामा देखिने छायाँ मात्र हुन्।
२. 'निर्वासनः' — वासनाको प्राकृतिक अन्त्य
वासना कसरी हट्छ?
हट्दैन! किनभने जबसम्म मानिसले संसारलाई 'सत्य' मान्छ, तबसम्म संसारका वस्तुहरू पाउने भोक (वासना) जीवितै रहन्छ।
तर जब मानिस जान्दछ: 'न किञ्चित्' — यो त केवल मरुभूमिको बालुवामा देखिएको मृगतृष्णाको पानी मात्र हो; तब पानी पिउने तृष्णा आफैँ समाप्त हुन्छ। ऊ स्वतः 'निर्वासन' बन्दछ।
३. 'न किञ्चिदिव शाम्यति' — अहङ्कारको पूर्ण विसर्जन
जब वासना मेटिन्छ, तब के हुन्छ?
साधक कुनै ढुङ्गा जस्तो हुँदैन; ऊ 'स्फूर्तिमात्रः' (विशुद्ध प्रकाश) हुन्छ।
उसको अहङ्कार यसरी पग्लिन्छ कि मानौं संसारमा ऊ कहिल्यै छुट्टै व्यक्तिका रूपमा अस्तित्वमै थिएन। ऊ ब्रह्मको अनन्त शान्तिमा लीन हुन्छ।