अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 78

क्व तमः क्व प्रकाशो वा हानं क्व च न किञ्चन। निर्विकारस्य धीरस्य निरातङ्कस्य सर्वदा॥ ७८॥

kva tamaḥ kva prakāśo vā hānaṃ kva ca na kiñcana | nirvikārasya dhīrasya nirātaṅkasya sarvadā || 78 ||

नेपाली भावार्थ

सदा निर्विकार (परिवर्तनरहित) र सम्पूर्ण भयहरूबाट सर्वथा मुक्त (निरातङ्क) रहेको ज्ञानी महापुरुषका लागि— कहाँ छ अन्धकार? कहाँ छ प्रकाश? र कहाँ छ केही गुम्नु वा पाउनु? वास्तवमा उसका लागि केही पनि छैन (ऊ केवल अद्वैत परब्रह्ममा लीन छ)।

English Translation

For the steadfast sage who is ever changeless and utterly fearless—where is darkness? Where is light? Where is loss or gain? Verily, there is nothing at all.

सार संक्षेप: सूर्यका सामुन्ने अन्धकार र उज्यालो दुवैको द्वैत रहँदैन; सूर्य त आफैं प्रकाश हो। त्यस्तै निर्विकार र निर्भय आत्मामा न अज्ञानको अन्धकार छ, न ज्ञानको अहंकार, न केही गुम्ने डर छ।

१. 'निरातङ्कस्य सर्वदा' — परम अभयको राज्य

संसारमा मानिसलाई अनेकौं भय (आतङ्क) ले सताउँछ:

  • मृत्युको भय, रोगको भय, अपमानको भय, र गुम्ने भय।
  • तर ज्ञानीलाई अष्टावक्र 'निरातङ्कः' भन्नुहुन्छ:
    • ऊ सर्वथा निर्भय छ।
    • किन? किनकि उसले आफूलाई शरीर मानेकै छैन। जो जन्मिँदैन, ऊ कसरी मर्छ?
    • उपनिषद् भन्छ: "द्वितीयाद्वै भयं भवति"— जबसम्म अर्को कोही छ भन्ने लाग्छ तबसम्म डर हुन्छ। जब सर्वत्र म नै म छु भने म कोसँग डराउने?

२. अन्धकार, प्रकाश र हान-लाभको अन्त्य

अष्टावक्र परम अद्वैतको दृष्टि राख्नुहुन्छ:

  • क्व तमः क्व प्रकाशो वा: अन्धकार (अज्ञान) त छैन नै, तर प्रकाश (ज्ञान) को पनि कुनै अलग अस्तित्व रहँदैन। किनकि ज्ञानी ज्ञानको 'मालिक' होइन, ऊ स्वयं ज्ञानस्वरूप हो।
  • हानं क्व च न किञ्चन: केही हराउनु वा नोक्सान हुनु (हानम्) कहाँबाट हुनु? जब सबैथोक आफ्नै स्वरूप हो भने के गुम्छ?
  • त्यसैले उसको लागि 'न किञ्चन'— कुनै अभाव, कुनै द्वैत र कुनै सन्ताप बाँकी रहँदैन।

३. साधकका लागि मनन

  • आफ्ना सबै डरहरूलाई साक्षी भावले हेर्नुहोस्; डर शरीर र मनको हो, आत्मा त सधैं निरातङ्क छ।
  • नाफा र घाटाको सांसारिक हिसाब-किताबबाट माथि उठ्नुहोस्।
  • आफ्नो अविनाशी र निर्विकार स्वरूपलाई स्मरण गरेर परम अभयमा प्रतिष्ठित हुनुहोस्।

मनन सूत्र:
"म न अन्धकार हुँ, न उज्यालो खोज्ने यात्रु; म त सबै परिवर्तनभन्दा पर रहेको निरातङ्क, निर्विकार र अनन्त परब्रह्म हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):