अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 87

अकिञ्चनः कामचारो निर्द्वन्द्वश्छिन्नसंशयः। असक्तः सर्वभावेषु केवलो रमते बुधः॥ ८७॥

akiñcanaḥ kāmacāro nirdvandvaśchinnasaṃśayaḥ | asaktaḥ sarvabhāveṣu kevalo ramate budhaḥ || 87 ||

नेपाली भावार्थ

जसको आफ्नो भन्नु केही पनि छैन (अकिञ्चन), जो प्रकृतिको स्वतन्त्र प्रवाहमा स्वेच्छापूर्वक विचरण गर्छ (कामचार), जो सबै द्वन्द्वहरूबाट मुक्त छ, जसका सम्पूर्ण संशयहरू सधैंका लागि काटिएका छन्, र जो कुनै पनि सांसारिक वस्तुमा आसक्त हुँदैन— त्यो ज्ञानी पुरुष आफ्नो अद्वितीय (केवल) आत्मस्वरूपमा सधैं आनन्दपूर्वक रमिरहन्छ।

English Translation

Possessing nothing, wandering freely at will, free from the pairs of opposites, with all doubts severed, unattached in all states of existence—the wise sage delights solitary and supreme in the non-dual Self.

सार संक्षेप: सच्चा संन्यासी ऊ हो जसको बाहिर कुनै सम्पत्ति छैन तर भित्र कुनै अभाव पनि छैन। जो सुख-दुःखको द्वन्द्वभन्दा माथि उठेर, आफ्ना सबै संशयहरू काटेर आफ्नै अद्वितीय आत्मामा आनन्दपूर्वक रम्दछ, ऊ नै वास्तविक बुध (ज्ञानी) हो।

१. ज्ञानीका पाँच महा-लक्षणहरू

यस श्लोकमा अष्टावक्रले जीवनमुक्त पुरुषका पाँचवटा अद्वितीय आयामहरू प्रस्तुत गर्नुभएको छ:

  1. अकिञ्चनः: ऊसँग बाहिरी रूपमा केही पनि हुँदैन; न बैंक ब्यालेन्स, न घर, न कुनै सङ्ग्रह। तर भित्र ऊ सारा संसारको मालिक हुन्छ।
  2. कामचारः: ऊ कुनै संकीर्ण नियम, समय तालिका वा परम्पराको दास होइन; ऊ बतास जस्तै स्वतन्त्र भएर प्रकृतिको तालमा हिंड्छ।
  3. निर्द्वन्द्वः: जाडो-गर्मी, सुख-दुःख, मान-अपमान— यी सबै द्वन्द्वहरू उसको मनको शान्तिलाई हल्लाउन सक्दैनन्।
  4. छिन्नसंशयः: 'म को हुँ?' भन्ने अन्तिम सत्यको तरबारले उसका सबै दार्शनिक संशयहरू जराबाट काटिसकेको छ।
  5. असक्तः सर्वभावेषु: ऊ संसारका सबै मानिस र वस्तुहरूको माझमा बस्छ, तर पानीमा तेलको थोपा जस्तै कतै पनि टाँसिँदैन।

२. 'केवलो रमते बुधः' — कैवल्यको परमानन्द

संस्कृतमा 'केवल' को अर्थ हुन्छ— अद्वितीय, एक्लो, शुद्ध अद्वैत।

  • साधारण मानिसलाई रमाउन (आनन्द लिन) दोस्रो वस्तु चाहिन्छ— साथी चाहिन्छ, मनोरञ्जन चाहिन्छ, मोबाइल चाहिन्छ। एक्लै हुँदा ऊ छटपटाउँछ।
  • तर ज्ञानी 'केवलो रमते'— ऊ आफ्नो अद्वैत स्वरूपमा एक्लै पूर्ण छ।
  • जसरी सूर्यलाई चम्किन कुनै बत्तीको सहारा चाहिँदैन, त्यसरी नै ज्ञानीलाई आनन्दित हुन बाहिरको कुनै सहारा चाहिँदैन।

३. साधकका लागि व्यावहारिक प्रेरणा

  • सामान र सम्बन्धहरूको अनावश्यक सङ्ग्रह घटाउनुहोस्; जति भारी कम हुन्छ, उति यात्रा हलुका हुन्छ।
  • आफ्ना संशयहरूलाई गुरुको ज्ञानद्वारा काट्नुहोस्; संशयले मनलाई कमजोर बनाउँछ।
  • एक्लै बस्न सिक्नुहोस् र आफ्नो भित्री मौनतामा रमाउने अभ्यास गर्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"मेरो आफ्नो कुनै सांसारिक सङ्ग्रह छैन, तर म सबै अभावहरूभन्दा पर आफ्नै अद्वितीय आत्मस्वरूपमा परमानन्दले रमिरहेको छु।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):