अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 95

ज्ञः सचिन्तोऽपि निश्चिन्तः सेन्द्रियोऽपि निरिन्द्रियः। सबुद्धिरपि निर्बुद्धिः साहंकारोऽनहंकृतिः॥ ९५॥

jñaḥ sacinto'pi niścintaḥ sendriyo'pi nirindriyaḥ | sabuddhirapi nirbuddhiḥ sāhaṃkāro'nahaṃkṛtiḥ || 95 ||

नेपाली भावार्थ

आत्मज्ञानी पुरुष बाहिरबाट चिन्ता वा विचार गरिरहेको झैं देखिए पनि भित्रबाट पूर्णतः निश्चिन्त हुन्छ; इन्द्रियहरू चलाइरहेको देखिए पनि इन्द्रियरहित असङ्ग हुन्छ; बुद्धि प्रयोग गरिरहेको देखिए पनि बुद्धिका द्वन्द्वहरूबाट पर हुन्छ; र लोकव्यवहारमा 'म' भनेर बोल्दा पनि ऊ अहंकाररहित निष्कलंक रहन्छ।

English Translation

The knower of the Self is anxiety-free though appearing to ponder; beyond senses though possessing sense-organs; free from intellect though using mind; and utterly egoless though apparently speaking of 'I'.

सार संक्षेप: ज्ञानीको बाहिरी आचरण र भित्री स्थितिको यो सुन्दर समन्वय हो। ऊ संसारमा काम गर्दा साधारण मानिस झैं सोच्छ, बोल्छ, र व्यवहार गर्छ; तर उसको भित्र न चिन्ता छ, न इन्द्रियको बन्धन, न बुद्धिको अहंकार।

१. ज्ञानीको चारवटा अभूतपूर्व समन्वयहरू

अष्टावक्रले यस श्लोकमा जीवनमुक्तिको परम कला प्रस्तुत गर्नुभएको छ:

  1. सचिन्तोऽपि निश्चिन्तः: जब परिवार वा राज्यमा समस्या आउँछ, ज्ञानीले सोचेर समाधान निकाल्छ। तर त्यो केवल व्यावहारिक चिन्तन हो; उसको भित्री शान्तिमा कुनै तनाव (anxiety) हुँदैन।
  2. सेन्द्रियोऽपि निरिन्द्रियः: ऊ आँखाले हेर्छ, कानले सुन्छ, जिब्रोले स्वाद लिन्छ। तर ऊ इन्द्रियको गुलाम हुँदैन; ऊ त इन्द्रियहरूभन्दा पर रहेको साक्षी आत्मा हो।
  3. सबुद्धिरपि निर्बुद्धिः: ऊ गणित, विज्ञान वा दर्शनका कुरा गर्दा तीव्र बुद्धिको प्रयोग गर्छ। तर ऊ बुद्धिको घमण्डमा बाँधिँदैन।
  4. साहंकारोऽनहंकृतिः: ऊ 'म जनक हुँ, म आउँछु' भन्छ, तर त्यो भाषाको आवश्यकता मात्र हो। उसको भित्र 'म शरीर हुँ' भन्ने कुनै अहंकारी ग्रन्थी हुँदैन।

२. ऐना र प्रतिबिम्बको रहस्य

जसरी ऐनामा आगोको प्रतिबिम्ब पर्दा ऐना तात्दैन, र बरफको प्रतिबिम्ब पर्दा ऐना चिसो हुँदैन:

  • त्यसैगरी ज्ञानीको चित्तमा संसारका सबै विचार, इन्द्रिय र बोलीहरू प्रतिविम्बित हुन्छन्।
  • तर ती कुनै पनि कुराले उसको शुद्ध आत्मालाई रत्तिभर पनि मैलो बनाउन सक्दैनन्।
  • ऊ संसारको बीचमा उभिएर पनि सधैं परब्रह्ममा विराजमान रहन्छ।

३. साधकका लागि व्यावहारिक मार्गदर्शन

  • काम गर्दा मस्तिष्कको भरपूर प्रयोग गर्नुहोस्, तर मुटुमा चिन्ताको भारी नबोक्नुहोस्।
  • बोल्दा 'म' भन्नुहोस्, तर भित्र 'म त केवल साक्षी हुँ' भन्ने नम्रता राख्नुहोस्।
  • संसारका सबै भूमिका खेल्नुहोस्, तर आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई कहिल्यै नभुल्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"मेरो शरीरले व्यवहार गर्छ, बुद्धिले निर्णय गर्छ; तर म त यी सबैभन्दा पर निश्चिन्त, निरिन्द्रिय र निरहंकार सच्चिदानन्द आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):