अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 18

शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)

शान्तिशतकम्
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 54

श्रोत्रियं देवतां तीर्थमङ्गनां भूपतिं प्रियम्। दृष्ट्वा संपूज्य धीरस्य न कापि हृदि वासना॥ ५४॥

śrotriyaṃ devatāṃ tīrthamaṅganāṃ bhūpatiṃ priyam | dṛṣṭvā saṃpūjya dhīrasya na kāpi hṛdi vāsanā || 54 ||

नेपाली भावार्थ

वेदका विद्वान्, मन्दिरका देवता, पवित्र तीर्थ, सुन्दरी स्त्री, शक्तिशाली राजा वा परम प्रिय मित्रलाई देखेर र उनीहरूको यथायोग्य आदर-सम्मान वा पूजा गरिसकेपछि पनि ज्ञानी पुरुषको हृदयमा कुनै प्रकारको वासना, लोभ, भय वा आसक्ति बाँकी रहँदैन।

English Translation

Having seen and duly honored a Vedic scholar, a celestial deity, a sacred pilgrimage, a beautiful woman, a mighty king, or a beloved friend, there arises not the slightest trace of craving or attachment in the heart of the steadfast sage.

सार संक्षेप: ज्ञानीले बाहिरी शिष्टाचार र सम्मान सबैलाई उचित रूपमा दिन्छ— देवतालाई पूजा गर्छ, विद्वानलाई आदर गर्छ, राजालाई सम्मान गर्छ। तर ती कसैप्रति पनि उसको भित्री मनमा कुनै मोह, लोभ वा वासनाको दाग बस्दैन।

१. सामाजिक शिष्टाचार र भित्री असङ्गता

साधारण मानिसको हृदय ऐना होइन, मैन (wax) जस्तै हुन्छ:

  • सुन्दरी स्त्री देख्यो भने काम-वासनाको छाप बस्छ।
  • राजा वा धनी देख्यो भने लोभ वा भयको छाप बस्छ।
  • देवता वा तीर्थ देख्यो भने 'मलाई फल मिलोस्' भन्ने सकाम वासनाको छाप बस्छ।

तर ज्ञानी पुरुषको हृदय ऐना जस्तै स्वच्छ हुन्छ:

  • उसले श्रोत्रिय (विद्वान्), देवता, तीर्थ, अङ्गना (स्त्री), भूपति (राजा) र प्रिय (मित्र)— सबैलाई देख्छ।
  • जसलाई जे सम्मान दिनुपर्ने हो, त्यो सम्मान पनि गर्छ (संपूज्य)।
  • तर ऊ गइसकेपछि ऐनामा कुनै छाया बाँकी रहे जस्तै, ज्ञानीको हृदयमा 'न कापि हृदि वासना'— कुनै पनि प्रकारको राग, द्वेष वा तृष्णाको सूक्ष्म रेखा पनि कोरिँदैन।

२. पवित्र र अपवित्रको द्वैतबाट मुक्ति

अष्टावक्रले यस श्लोकमा एकातिर धार्मिक वस्तुहरू (विद्वान्, देवता, तीर्थ) राख्नुभएको छ भने अर्कातिर सांसारिक वस्तुहरू (स्त्री, राजा, मित्र) राख्नुभएको छ।

  • धार्मिक व्यक्ति सांसारिक विषय देखेर डराउँछ र देवता देखेर लोभिन्छ।
  • तर ज्ञानीका लागि ती सबै एउटै परमात्माका विविध रूप हुन्।
  • न ऊ स्त्री देखेर कामुक हुन्छ, न देवता देखेर कुनै वरदान माग्न हात फैलाउँछ।
  • ऊ सर्वत्र साक्षी मात्र भएर रहन्छ।

३. दैनिक जीवनमा निष्काम व्यवहार

  • जीवनमा जसलाई जे सम्मान दिनुपर्ने हो, कर्तव्यका रूपमा दिनुहोस्।
  • कसैसँग व्यवहार गर्दा आफ्नो स्वार्थ वा भित्री अपेक्षा नराख्नुहोस्।
  • भेट्दा पूर्ण मनले भेट्नुहोस्, तर छुट्दा मनमा कुनै ग्रन्थी वा मोह बाँकी नराख्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"मेरो हृदय त्यो स्वच्छ ऐना हो जसमा संसारका अनेक रूप झल्किन्छन् र हराउँछन्, तर कुनै पनि रूपले मलाई दाग लगाउन सक्दैन।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):