अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 15

तत्त्वज्ञानको उपदेश

तत्त्वोपदेशः
अघिल्लो
पछिल्लो

अष्टावक्र उवाच

सद्गुरु अष्टावक्र

श्लोक 5

रागद्वेषौ मनोधर्मौ न मनस्ते कदाचन। निर्विकल्पोऽसि बोधात्मा निर्विकारः सुखं चर॥ ५ ॥

rāgadveṣau manodharmau na manas te kadācana | nirvikalpo'si bodhātmā nirvikāraḥ sukhaṁ cara || 5 ||

नेपाली भावार्थ

राग (आसक्ति) र द्वेष (घृणा) मनका धर्म हुन्, र तिमी कुनै पनि कालमा मन होइनौ। तिमी त कुनै द्वैत वा विकल्प नभएको, विकाररहित र विशुद्ध ज्ञानस्वरूप आत्मा हौ; त्यसैले मनका तरङ्गहरूबाट विचलित नभई सदा आनन्दपूर्वक यस संसारमा बाँच!

English Translation

Attachment and aversion are qualities of the mind, and you are never the mind at any time. You are changeless Awareness, free from conceptual doubts and modifications. Therefore, live and move about happily!

सार संक्षेप: मनमा कसैप्रति माया वा कसैप्रति घृणा जाग्नु मनको प्रकृति हो, तपाईंको होइन। जसरी पानीमा आउने छाल पोखरीको पानी होइन, त्यस्तै मनका उतारचढावलाई आफ्नो नठानी साक्षी रहनु नै सुखको साँचो हो।

१. राग र द्वेषको यथार्थ

मानिसलाई जीवनभर कुन कुराले दुःख दिन्छ?

  • राग (Attachment): "यो मानिस मलाई मन पर्छ, यो मसँगै बसिरहोस्।"
  • द्वेष (Aversion): "यो मानिस मलाई मन पर्दैन, यो मरेर जाओस्।"

साधारण मानिस भन्छ: "मलाई रिस उठ्यो, मलाई लोभ लाग्यो, म उसलाई घृणा गर्छु।"
उनी मनको विकारलाई आफ्नै पहिचान मान्दछन्।

तर सद्गुरु अष्टावक्र स्पष्ट पार्नुहुन्छ:

"रागद्वेषौ मनोधर्मौ!"
अर्थात्, राग र द्वेष त केवल मनका तरंग (रसायनिक र मानसिक हलचल) हुन्।
र 'न मनस्ते कदाचन' — तिमी कहिल्यै पनि मन होइनौ!

२. ऐना र फोहोरको दृष्टान्त

  • जब ऐनाको अगाडि फोहोर राखिन्छ, ऐनामा फोहोरको छाया देखिन्छ। तर के ऐना फोहोर हुन्छ? हुँदैन!
  • जब ऐनाको अगाडि चन्दन वा गुलाबको फूल राखिन्छ, ऐनामा फूल देखिन्छ। तर के ऐना सुगन्धित हुन्छ? हुँदैन!
    त्यसैगरी:
    तपाईंको मनमा कहिले काम-क्रोधका विचार आउँछन्, कहिले दया-शान्तिका विचार आउँछन्। ती सबै विचारहरू केवल चेतनाको ऐनामा देखिने प्रतिबिम्ब हुन्।
    तपाईं त यी सबैलाई जान्ने 'निर्विकार' (कहिले नबदलिने) साक्षी आत्मा हुनुहुन्छ।

३. 'निर्विकल्पोऽसि बोधात्मा'

जब तपाईंले जान्नुहुन्छ:

  • विचार आउँछ र जान्छ, तर म सधैँ रहन्छु।
    तब मनको कुनै पनि रिस, लोभ वा डरले तपाईंको भित्री शान्तिलाई डगाउन सक्दैन।

मनन सूत्र:
"माया र घृणा मनका मौसम हुन्; म त ती सबै मौसमलाई हेर्ने अविचल आकाश जस्तै शुद्ध आत्मा हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):