जनक उवाच
आत्मज्ञानी जनक
श्लोक 24
मत्तो विनिर्गतं विश्वं मय्येव लयमेष्यति। मृदि कुम्भो जले वीचिः कनके कटकं यथा॥ २४ ॥
matto vinirgataṁ viśvaṁ mayy eva layam eṣyati | mṛdi kumbho jale vīciḥ kanake kaṭakaṁ yathā || 24 ||
नेपाली भावार्थ
जसरी माटोबाट बनेको घैँटो अन्ततः माटोमै मिल्दछ, पानीबाट उठेको छाल पानीमै बिलाउँदछ, र सुनबाट बनेको बाला पगाल्दा फेरि सुन नै बन्दछ; त्यसरी नै यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड मबाटै उत्पन्न भएको हो र अन्ततः मभित्रै विलीन हुन्छ!
English Translation
Just as a pot made of clay dissolves back into clay, a wave into water, and a bracelet into gold, even so this entire universe has originated from me alone and shall dissolve back into me alone!
सार संक्षेप: कारण र कार्यको अद्वैत: घैँटो माटोभन्दा भिन्न छैन, गहना सुनभन्दा भिन्न छैन। त्यस्तै यो सारा सृष्टि तिमी चैतन्यभन्दा भिन्न छैन।
१. वेदान्तका तीन अमर दृष्टान्त (The Three Classic Vedantic Examples)
राजा जनक यस श्लोकमा उपनिषद्का सबैभन्दा शक्तिशाली तीनवटा दृष्टान्तहरू प्रस्तुत गर्नुहुन्छ:
घैँटो बन्नुअघि माटो थियो। घैँटो हुँदा पनि त्यसको सार माटो नै हो। घैँटो फुटेपछि पनि माटो नै बाँकी रहन्छ।
'घैँटो' केवल एउटा नाम (नाम) र रूप (रूप) मात्र हो; वास्तविकता त केवल 'माटो' हो।
छाल पानीभन्दा भिन्न वस्तु होइन। पानीबिना छालको कुनै अस्तित्व छैन।
तिमी सुनको बाला लगाऊ, औंठी लगाऊ वा हार लगाऊ। सुनको पसलमा तौल गर्दा उसले केवल 'सुन' को मूल्य लिन्छ, रूपको होइन।
२. ब्रह्माण्डको मूल तत्व: 'म' (The Ultimate Substance)
यी तीन दृष्टान्त दिएर जनक भन्नुहुन्छ:
त्यसैले तिमी संसारका नाम र रूपहरूमा अल्झिएर नडराऊ। नाम र रूप फेरिन सक्छन्, तर तिम्रो मूल आत्म-तत्व सधैं शुद्ध, अखण्ड र अमर रहन्छ।
३. दैनिक जीवनमा व्यावहारिक प्रभाव
जब हामी मानिसहरूको बाहिरी जात, वर्ण, धनी, गरीब वा सुन्दर-कुरूप रूपलाई मात्र नहेरेर उनीहरूभित्रको सुन (आत्मा) लाई देख्न थाल्छौं, तब भेदभाव, अहंकार र घृणा स्वतः हराउँछ र सबैप्रति समान आदर र प्रेम जाग्दछ।