अध्याय तथा श्लोकहरू:
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।
आत्मविस्मयोल्लासः
राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।
आत्मज्ञानपरीक्षा
अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।
ज्ञानानुकीर्तनम्
सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।
चित्तलयोपायः
आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।
ज्ञानस्वरूपम्
आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।
शान्तानुभवः
जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।
बन्धनमोक्षलक्षणम्
मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।
निर्वेदवर्णनम्
द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।
वैराग्योपदेशः
काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।
प्रारब्धशान्तिः
सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।
आत्मानुभवस्थितिः
कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।
परमानन्दप्राप्तिः
आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।
शान्तिबोधः
प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।
तत्त्वोपदेशः
अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।
विशेषोपदेशः
बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।
ज्ञानीस्वभावः
संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।
शान्तिशतकम्
अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।
आत्मविश्रामः
जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।
विदेहमुक्तिः
न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।
१. वेदान्तका तीन अमर दृष्टान्त (The Three Classic Vedantic Examples)
राजा जनक यस श्लोकमा उपनिषद्का सबैभन्दा शक्तिशाली तीनवटा दृष्टान्तहरू प्रस्तुत गर्नुहुन्छ:
घैँटो बन्नुअघि माटो थियो। घैँटो हुँदा पनि त्यसको सार माटो नै हो। घैँटो फुटेपछि पनि माटो नै बाँकी रहन्छ।
'घैँटो' केवल एउटा नाम (नाम) र रूप (रूप) मात्र हो; वास्तविकता त केवल 'माटो' हो।
छाल पानीभन्दा भिन्न वस्तु होइन। पानीबिना छालको कुनै अस्तित्व छैन।
तिमी सुनको बाला लगाऊ, औंठी लगाऊ वा हार लगाऊ। सुनको पसलमा तौल गर्दा उसले केवल 'सुन' को मूल्य लिन्छ, रूपको होइन।
२. ब्रह्माण्डको मूल तत्व: 'म' (The Ultimate Substance)
यी तीन दृष्टान्त दिएर जनक भन्नुहुन्छ:
त्यसैले तिमी संसारका नाम र रूपहरूमा अल्झिएर नडराऊ। नाम र रूप फेरिन सक्छन्, तर तिम्रो मूल आत्म-तत्व सधैं शुद्ध, अखण्ड र अमर रहन्छ।
३. दैनिक जीवनमा व्यावहारिक प्रभाव
जब हामी मानिसहरूको बाहिरी जात, वर्ण, धनी, गरीब वा सुन्दर-कुरूप रूपलाई मात्र नहेरेर उनीहरूभित्रको सुन (आत्मा) लाई देख्न थाल्छौं, तब भेदभाव, अहंकार र घृणा स्वतः हराउँछ र सबैप्रति समान आदर र प्रेम जाग्दछ।