अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 2

आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास

आत्मविस्मयोल्लासः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 24

मत्तो विनिर्गतं विश्वं मय्येव लयमेष्यति। मृदि कुम्भो जले वीचिः कनके कटकं यथा॥ २४ ॥

matto vinirgataṁ viśvaṁ mayy eva layam eṣyati | mṛdi kumbho jale vīciḥ kanake kaṭakaṁ yathā || 24 ||

नेपाली भावार्थ

जसरी माटोबाट बनेको घैँटो अन्ततः माटोमै मिल्दछ, पानीबाट उठेको छाल पानीमै बिलाउँदछ, र सुनबाट बनेको बाला पगाल्दा फेरि सुन नै बन्दछ; त्यसरी नै यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड मबाटै उत्पन्न भएको हो र अन्ततः मभित्रै विलीन हुन्छ!

English Translation

Just as a pot made of clay dissolves back into clay, a wave into water, and a bracelet into gold, even so this entire universe has originated from me alone and shall dissolve back into me alone!

सार संक्षेप: कारण र कार्यको अद्वैत: घैँटो माटोभन्दा भिन्न छैन, गहना सुनभन्दा भिन्न छैन। त्यस्तै यो सारा सृष्टि तिमी चैतन्यभन्दा भिन्न छैन।

१. वेदान्तका तीन अमर दृष्टान्त (The Three Classic Vedantic Examples)

राजा जनक यस श्लोकमा उपनिषद्का सबैभन्दा शक्तिशाली तीनवटा दृष्टान्तहरू प्रस्तुत गर्नुहुन्छ:

  1. मृत्तिका र कुम्भ (माटो र घैँटो):
    घैँटो बन्नुअघि माटो थियो। घैँटो हुँदा पनि त्यसको सार माटो नै हो। घैँटो फुटेपछि पनि माटो नै बाँकी रहन्छ।
    'घैँटो' केवल एउटा नाम (नाम) र रूप (रूप) मात्र हो; वास्तविकता त केवल 'माटो' हो।
  2. जल र वीचि (पानी र तरंग):
    छाल पानीभन्दा भिन्न वस्तु होइन। पानीबिना छालको कुनै अस्तित्व छैन।
  3. कनक र कटक (सुन र बाला):
    तिमी सुनको बाला लगाऊ, औंठी लगाऊ वा हार लगाऊ। सुनको पसलमा तौल गर्दा उसले केवल 'सुन' को मूल्य लिन्छ, रूपको होइन।

२. ब्रह्माण्डको मूल तत्व: 'म' (The Ultimate Substance)

यी तीन दृष्टान्त दिएर जनक भन्नुहुन्छ:

"त्यस्तै यो सारा ब्रह्माण्ड, आकाश, पृथ्वी र शरीरहरू म चेतनाबाटै उत्पन्न भएका हुन्, मभित्रै अडिएका छन्, र अन्तमा मभित्रै विलीन हुन्छन्।"

त्यसैले तिमी संसारका नाम र रूपहरूमा अल्झिएर नडराऊ। नाम र रूप फेरिन सक्छन्, तर तिम्रो मूल आत्म-तत्व सधैं शुद्ध, अखण्ड र अमर रहन्छ।

३. दैनिक जीवनमा व्यावहारिक प्रभाव

जब हामी मानिसहरूको बाहिरी जात, वर्ण, धनी, गरीब वा सुन्दर-कुरूप रूपलाई मात्र नहेरेर उनीहरूभित्रको सुन (आत्मा) लाई देख्न थाल्छौं, तब भेदभाव, अहंकार र घृणा स्वतः हराउँछ र सबैप्रति समान आदर र प्रेम जाग्दछ।

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):