अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 12

आत्मानुभव र मौन स्थिति

आत्मानुभवस्थितिः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 7

अचिन्त्यं चिन्त्यमानोऽपि चिन्तारूपं भजत्यसौ। त्यक्त्वा तद्भावनं तस्मादेवमेवाहमास्थितः॥ ७ ॥

acintyaṁ cintyamāno'pi cintārūpaṁ bhajaty asau | tyaktvā tadbhāvanaṁ tasmād evam evāham āsthitaḥ || 7 ||

नेपाली भावार्थ

मन र विचारभन्दा पर रहेको अचिन्त्य आत्मतत्त्वलाई जब मानिसले मनद्वारा सोच्ने वा ध्यान गर्ने प्रयास गर्दछ, तब त्यो प्रयास आफैँमा अर्को विचार (चिन्ता) बन्न पुग्छ। त्यसैले आत्माको चिन्तन वा ध्यान गर्ने भावलाई समेत त्यागेर, म यसै विचारशून्य, सहज आत्मस्वरूपमा स्थिर भएको छु।

English Translation

Thinking upon That which is beyond thought (acintya), one merely assumes the form of thought. Abandoning even that contemplation, therefore, thus indeed do I abide.

सार संक्षेप: आँखाले संसारका सबै कुरा देख्छ तर आँखाले आफैँलाई देख्न सक्दैन; त्यस्तै मनले आत्माको बारेमा सोच्न सक्दैन किनकि मन आफैँ आत्माको प्रकाशले चल्दछ। सोच्ने प्रयास छोड्नु नै आत्मामा विश्राम पाउनु हो।

१. 'अचिन्त्यम्' — विचारको अन्तिम सीमा

के मनले भगवान् वा आत्मालाई सोच्न सक्छ?
राजा जनक स्पष्ट भन्नुहुन्छ: सक्दैन!
किनभने:

  • मन जे सोच्छ, त्यो विचार (Thought) हो।
  • मनले ईश्वरको कल्पना गर्‍यो भने त्यो पनि मनकै एउटा विचार हो।
  • मनले ज्योति, प्रकाश वा शून्यताको ध्यान गर्‍यो भने त्यो पनि मनकै सृष्टि हो।

जुन आत्माको प्रकाशले मनले विचार जन्माउँछ, त्यो मनले आफ्नै मूल स्रोतलाई कसरी समात्न सक्छ?

"हातले चिम्टा समात्न सक्छ, तर चिम्टाले हातलाई समात्न सक्दैन!"

२. ध्यानको विसर्जन (Dropping the Meditator)

साधकहरू भन्छन्: "म आत्माको ध्यान गरिरहेको छु।"
जनक भन्नुहुन्छ:

  • जब तपाईं भन्नुहुन्छ "म आत्माको ध्यान गर्छु", त्यहाँ तीनवटा द्वैत हुन्छ:
    1. ध्याता (ध्यान गर्ने म)
    2. ध्येय (आत्मा)
    3. ध्यान (प्रक्रिया)
      यो तीनवटै मनको खेल हो। यसले आत्मालाई होइन, केवल 'चिन्तारूपं भजति' (एउटा मानसिक विचारलाई) मात्र समात्छ।

३. 'त्यक्त्वा तद्भावनम्' — सोच्ने प्रयास समेत त्याग

जब जनकले बुझे कि आत्मालाई सोच्न खोज्नु पनि व्यर्थको प्रयास हो:

  • उनले सोच्न छाडिदिए।
  • उनले आत्माको ध्यान गर्ने भाव पनि त्यागे।
    र जब सोच्ने प्रयास पूरै रोकियो, तब जे बाँकी रह्यो— त्यही नै आत्मा हो!

मनन सूत्र:
"विचार रोकिँदा जे स्वतः चम्किन्छ, त्यो नै तिम्रो वास्तविक स्वरूप हो; त्यसलाई सोच्न छाड र त्यसमै विश्राम गर।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):