जनक उवाच
आत्मज्ञानी जनक
श्लोक 7
अचिन्त्यं चिन्त्यमानोऽपि चिन्तारूपं भजत्यसौ। त्यक्त्वा तद्भावनं तस्मादेवमेवाहमास्थितः॥ ७ ॥
acintyaṁ cintyamāno'pi cintārūpaṁ bhajaty asau | tyaktvā tadbhāvanaṁ tasmād evam evāham āsthitaḥ || 7 ||
नेपाली भावार्थ
मन र विचारभन्दा पर रहेको अचिन्त्य आत्मतत्त्वलाई जब मानिसले मनद्वारा सोच्ने वा ध्यान गर्ने प्रयास गर्दछ, तब त्यो प्रयास आफैँमा अर्को विचार (चिन्ता) बन्न पुग्छ। त्यसैले आत्माको चिन्तन वा ध्यान गर्ने भावलाई समेत त्यागेर, म यसै विचारशून्य, सहज आत्मस्वरूपमा स्थिर भएको छु।
English Translation
Thinking upon That which is beyond thought (acintya), one merely assumes the form of thought. Abandoning even that contemplation, therefore, thus indeed do I abide.
सार संक्षेप: आँखाले संसारका सबै कुरा देख्छ तर आँखाले आफैँलाई देख्न सक्दैन; त्यस्तै मनले आत्माको बारेमा सोच्न सक्दैन किनकि मन आफैँ आत्माको प्रकाशले चल्दछ। सोच्ने प्रयास छोड्नु नै आत्मामा विश्राम पाउनु हो।
१. 'अचिन्त्यम्' — विचारको अन्तिम सीमा
के मनले भगवान् वा आत्मालाई सोच्न सक्छ?
राजा जनक स्पष्ट भन्नुहुन्छ: सक्दैन!
किनभने:
जुन आत्माको प्रकाशले मनले विचार जन्माउँछ, त्यो मनले आफ्नै मूल स्रोतलाई कसरी समात्न सक्छ?
२. ध्यानको विसर्जन (Dropping the Meditator)
साधकहरू भन्छन्: "म आत्माको ध्यान गरिरहेको छु।"
जनक भन्नुहुन्छ:
यो तीनवटै मनको खेल हो। यसले आत्मालाई होइन, केवल 'चिन्तारूपं भजति' (एउटा मानसिक विचारलाई) मात्र समात्छ।
३. 'त्यक्त्वा तद्भावनम्' — सोच्ने प्रयास समेत त्याग
जब जनकले बुझे कि आत्मालाई सोच्न खोज्नु पनि व्यर्थको प्रयास हो:
र जब सोच्ने प्रयास पूरै रोकियो, तब जे बाँकी रह्यो— त्यही नै आत्मा हो!