अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 19

आत्म-विश्राम र तृप्ति

आत्मविश्रामः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

महाराजा जनक

श्लोक 5

क्व स्वप्नः क्व सुषुप्तिर्वा क्व च जागरणं तथा। क्व तुरीयं भयं वाऽपि स्वमहिम्नि स्थितस्य मे॥ ५॥

kva svapnaḥ kva suṣuptirvā kva ca jāgaraṇaṃ tathā | kva turīyaṃ bhayaṃ vā'pi svamahimni sthitasya me || 5 ||

नेपाली भावार्थ

आफ्नै अनन्त आत्म-महिमामा स्थित भएको मेरो लागि— कहाँ छ सपना? कहाँ छ गहिरो निद्रा (सुषुप्ति)? र कहाँ छ जाग्रत अवस्था? यहाँसम्म कि 'तुरीय' (चौथो अवस्था) भन्ने अवधारणा कहाँ छ, र कुनै भय नै वा कहाँ बाँकी छ?

English Translation

For me, established in my own supreme glory, where is dream? Where is deep sleep? Where is the waking state? Where indeed is the Fourth state (Turiya), and where is any fear?

सार संक्षेप: जाग्रत, स्वप्न र सुषुप्ति तिनै अवस्था मनका हुन्। जबसम्म तीन अवस्था छन् तबसम्म 'तुरीय' (चौथो अवस्था) को कल्पना हुन्छ। तर जब मन नै आत्मामा लीन भयो, तब न कुनै अवस्था रहन्छ, न कुनै डर— केवल अद्वैत महासत्ता मात्र बाँकी रहन्छ।

१. चारै अवस्थाको पार: तुरीयातीत स्थिति

माण्डूक्य उपनिषद्मा चेतनाका चार पाद (अवस्था) को वर्णन छ:

  1. जाग्रत: बाहिरी संसार भोग्ने अवस्था।
  2. स्वप्न: भित्री मानसिक संसार भोग्ने अवस्था।
  3. सुषुप्ति: अज्ञानको निद्रा जहाँ द्वैत हराउँछ तर अन्धकार रहन्छ।
  4. तुरीय: यी तीनै अवस्थालाई हेर्ने चौथो साक्षी चैतन्य।

तर राजा जनक यहाँ उपनिषद्को त्यो परम शिखर छुँदै हुनुहुन्छ जसलाई 'तुरीयातीत' भनिन्छ:

  • "जब पहिलो, दोस्रो र तेस्रो अवस्था नै मिथ्या साबित भयो, तब 'चौथो' (तुरीय) को गणना किन गर्ने?"
  • जब संसार नै छैन भने साक्षी कसको बन्ने?
  • त्यसैले जनक भन्नुहुन्छ: 'क्व तुरीयम्'— चौथो अवस्था भन्ने शब्द पनि अब आवश्यक छैन; केवल म मेरो अनन्त महिमामा छु।

२. 'भयं वाऽपि क्व' — भयको पूर्ण उन्मूलन

उपनिषद्को प्रसिद्ध उद्घोष छ: "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कदाचन"— ब्रह्मको आनन्द जान्ने कहिल्यै डराउँदैन।

  • डर सधैं दोस्रो व्यक्ति वा वस्तुबाट हुन्छ।
  • जब जाग्रत, स्वप्न र सुषुप्तिको सम्पूर्ण द्वैत नै विलीन भयो, तब भय कहाँबाट आउने?
  • जनक पूर्ण अभयको साम्राज्यमा प्रतिष्ठित हुनुहुन्छ।

३. साधकका लागि मनन

  • ध्यानमा कुनै 'विशेष अवस्था' (state) खोज्न छाड्नुहोस्; सबै अवस्थाहरू आउँछन् र जान्छन्।
  • अवस्थालाई हेर्ने आफ्नो अपरिवर्तनीय स्वरूपलाई पहिचान गर्नुहोस्।
  • जब तपाईं आफ्नै महिमामा विश्राम लिनुहुन्छ, तब संसारको कुनै पनि डरले तपाईंलाई छुन सक्दैन।

मनन सूत्र:
"जाग्रत, स्वप्न र सुषुप्ति त मनका बादल हुन्; म त ती सबैभन्दा पर, कुनै पनि अवस्था र भयबाट मुक्त आफ्नै अनन्त महिमामा स्थित परब्रह्म हुँ।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):