जनक उवाच
महाराजा जनक
श्लोक 5
क्व स्वप्नः क्व सुषुप्तिर्वा क्व च जागरणं तथा। क्व तुरीयं भयं वाऽपि स्वमहिम्नि स्थितस्य मे॥ ५॥
kva svapnaḥ kva suṣuptirvā kva ca jāgaraṇaṃ tathā | kva turīyaṃ bhayaṃ vā'pi svamahimni sthitasya me || 5 ||
नेपाली भावार्थ
आफ्नै अनन्त आत्म-महिमामा स्थित भएको मेरो लागि— कहाँ छ सपना? कहाँ छ गहिरो निद्रा (सुषुप्ति)? र कहाँ छ जाग्रत अवस्था? यहाँसम्म कि 'तुरीय' (चौथो अवस्था) भन्ने अवधारणा कहाँ छ, र कुनै भय नै वा कहाँ बाँकी छ?
English Translation
For me, established in my own supreme glory, where is dream? Where is deep sleep? Where is the waking state? Where indeed is the Fourth state (Turiya), and where is any fear?
सार संक्षेप: जाग्रत, स्वप्न र सुषुप्ति तिनै अवस्था मनका हुन्। जबसम्म तीन अवस्था छन् तबसम्म 'तुरीय' (चौथो अवस्था) को कल्पना हुन्छ। तर जब मन नै आत्मामा लीन भयो, तब न कुनै अवस्था रहन्छ, न कुनै डर— केवल अद्वैत महासत्ता मात्र बाँकी रहन्छ।
१. चारै अवस्थाको पार: तुरीयातीत स्थिति
माण्डूक्य उपनिषद्मा चेतनाका चार पाद (अवस्था) को वर्णन छ:
तर राजा जनक यहाँ उपनिषद्को त्यो परम शिखर छुँदै हुनुहुन्छ जसलाई 'तुरीयातीत' भनिन्छ:
२. 'भयं वाऽपि क्व' — भयको पूर्ण उन्मूलन
उपनिषद्को प्रसिद्ध उद्घोष छ: "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कदाचन"— ब्रह्मको आनन्द जान्ने कहिल्यै डराउँदैन।
३. साधकका लागि मनन