अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 20

पूर्ण विदेहमुक्ति

विदेहमुक्तिः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

महाराजा जनक

श्लोक 10

क्व चैष व्यवहारो वा क्व च सा परमार्थता। क्व सुखं क्व च वा दुःखं निर्विमर्शस्य मे सदा॥ १०॥

kva caiṣa vyavahāro vā kva ca sā paramārthatā | kva sukhaṃ kva ca vā duḥkhaṃ nirvimarśasya me sadā || 10 ||

नेपाली भावार्थ

राजा जनक भन्नुहुन्छ: सधैं मानसिक तर्क-वितर्क र विचाररहित (निर्विमर्श) मेरो आत्मस्वरूपमा— कहाँ छ यो व्यावहारिक संसार र कहाँ छ त्यो पारमार्थिक सत्य? कहाँ छ सुख र कहाँ नै वा छ दुःख?

English Translation

King Janaka said: For me who am eternally beyond all deliberation and conceptual thought (nirvimarsha)—where is this empirical reality (vyavahara), and where is that ultimate reality (paramartha)? Where is pleasure, and where indeed is pain?

सार संक्षेप: वेदान्तले व्यावहारिक र पारमार्थिक दुई सत्ताको विभाजन गर्छ। तर जब मानिस सबै मानसिक परामर्श र विचारभन्दा परको निर्विमर्श स्थितिमा पुग्छ, तब त्यो विभाजन पनि मेटिन्छ; सुख र दुःखका द्वन्द्वहरू सदाका लागि शान्त हुन्छन्।

१. 'व्यवहार' र 'परमार्थ' को द्वन्द्वको अन्त्य

अद्वैत वेदान्तमा सत्यका तीन तह मानिन्छन्:

  1. प्रातिभासिक (Illusory): डोरीमा सर्प, सपनाको संसार।
  2. व्यावहारिक (Empirical): हाम्रो दैनिक जीवन, समाज, कर्तव्य र संसार।
  3. पारमार्थिक (Absolute): एकमात्र नित्य सत्य— ब्रह्म वा आत्मा।

तर जनक भन्नुहुन्छ: यो वर्गीकरण पनि साधकलाई सम्झाउनका लागि बनाइएको थियो।

  • जब दोस्रो कुनै वस्तु नै छैन भने 'व्यावहारिक' कहाँबाट आयो?
  • र यदि व्यावहारिक नै छैन भने त्यसको विपरित 'पारमार्थिक' भन्ने शब्द किन चाहियो?
  • वास्तविक सत्य कुनै शब्द वा परिभाषाको मोहताज छैन।

२. सुख र दुःखको भ्रम

  • संसारी मानिस सुख खोज्छ र दुःखबाट भाग्छ।
  • तर जनक भन्नुहुन्छ: सुख र दुःख त मनको मौसम मात्र हुन्।
  • जब मानिसले आफूलाई मन भन्दा भिन्न देख्छ, तब न कसैले उसलाई सुख दिन सक्छ, न दुःख।
  • जसरी घामले आगोलाई जलाउन सक्दैन र पानीले हावालाई भिजाउन सक्दैन, त्यसरी नै आत्मालाई सुख वा दुःखले छुन सक्दैन।

३. 'निर्विमर्शस्य मे सदा'

  • विमर्श: मनमा उठ्ने विचार, विमर्श, विश्लेषण, र तर्क।
  • निर्विमर्श: जहाँ कुनै विचारको तरंग उठ्दैन; विशुद्ध, मौन, अनिर्वाच्य उपस्थिति।
  • यस मौन स्थितिमा पुगेपछि सबै द्वन्द्वहरू आफैं समाप्त हुन्छन्।

मनन सूत्र:
"विचार र तर्कभन्दा परको मौन स्वरूपमा न संसार छ न परमार्थ; म त्यो अगाध सत्य हुँ जहाँ सुख-दुःखको कुनै छायाँ पनि पर्दैन।"

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):