जनक उवाच
आत्मज्ञानी जनक
श्लोक 21
अहो भुवनकल्लोलैर्विचित्रैर्द्राक् समुत्थितम्। मय्यनन्तमहाम्भोधौ चित्तवाते समुद्यते॥ २१ ॥
aho bhuvanakallolair vicitrair drāk samutthitam | mayy anantamahāmbhodhau cittavāte samudyate || 21 ||
नेपाली भावार्थ
अहो! कस्तो विस्मय, म अनन्त महासागर-स्वरूप आत्मामा जब चित्त (मन र विचार) रूपी बतास चल्दछ, तब ब्रह्माण्ड रूपी अनेकौं विचित्र तरंग र छालहरू एक्कासी उठ्न थाल्दछन्!
English Translation
Oh, wonder of wonders! In me, the boundless great ocean of Consciousness, when the wind of the mind arises, the wondrous waves of diverse worlds instantly surge forth!
सार संक्षेप: आत्मा एउटा अनन्त र शान्त महासागर हो। जब मनमा विचारको हावा चल्छ, तब संसारका अनेकौं नाम र रूपका छालहरू उठ्दछन्। ती छालहरू महासागरभन्दा भिन्न केही होइनन्।
१. महासागर र बतासको दिव्य रूपक (The Ocean and the Wind Analogy)
अष्टावक्र गीताका यी पछिल्ला श्लोकहरू वेदान्त साहित्यकै सबैभन्दा काव्यमय र गहिरा अभिव्यक्ति मानिन्छन्।
यहाँ राजा जनकले आत्मा र संसारको सम्बन्धलाई समुद्र र तरंगको माध्यमबाट प्रष्ट पार्नुभएको छ:
जब शान्त समुद्रमा हावा चल्छ, तब पानीका लाखौं छालहरू उठ्छन्। ती छालहरू पानीभन्दा अलग होइनन्; ती केवल पानीको हलचल मात्र हुन्।
२. विचार नै संसारको जननी हो (Mind Projects the Universe)
जब हामी गहिरो निद्रा (सुषुप्ति) मा हुन्छौं, त्यहाँ मनको बतास चल्दैन।
त्यसैले त्यहाँ कुनै संसार, कुनै चिन्ता, कुनै गरिबी वा धनीपन, कुनै शत्रु वा मित्र रहँदैन। त्यहाँ केवल अगाध शान्ति हुन्छ।
तर बिहान ब्यूँझिनासाथ जब 'म' भन्ने विचारको हावा चल्छ, तब सारा संसारको छाल तुरुन्तै प्रकट हुन्छ।
यसबाट के सिद्ध हुन्छ?
३. साधकको दृष्टि
तरंग देखेर नडराऊ, न त कुनै तरंगलाई पक्रन खोज। किनकि छाल जतिसुकै ठूलो वा सानो भए पनि त्यो पानी नै हो।
त्यस्तै संसारका सबै घटना र अनुभवहरू अन्ततः तिम्रै चेतनाका तरंग हुन् भन्ने जानेपछि जीवन एउटा सुन्दर खेल (लीला) बन्दछ।