अष्टावक्र गीता पृष्ठभूमि
ॐअध्याय 2

आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास

आत्मविस्मयोल्लासः
अघिल्लो
पछिल्लो

जनक उवाच

आत्मज्ञानी जनक

श्लोक 21

अहो भुवनकल्लोलैर्विचित्रैर्द्राक् समुत्थितम्। मय्यनन्तमहाम्भोधौ चित्तवाते समुद्यते॥ २१ ॥

aho bhuvanakallolair vicitrair drāk samutthitam | mayy anantamahāmbhodhau cittavāte samudyate || 21 ||

नेपाली भावार्थ

अहो! कस्तो विस्मय, म अनन्त महासागर-स्वरूप आत्मामा जब चित्त (मन र विचार) रूपी बतास चल्दछ, तब ब्रह्माण्ड रूपी अनेकौं विचित्र तरंग र छालहरू एक्कासी उठ्न थाल्दछन्!

English Translation

Oh, wonder of wonders! In me, the boundless great ocean of Consciousness, when the wind of the mind arises, the wondrous waves of diverse worlds instantly surge forth!

सार संक्षेप: आत्मा एउटा अनन्त र शान्त महासागर हो। जब मनमा विचारको हावा चल्छ, तब संसारका अनेकौं नाम र रूपका छालहरू उठ्दछन्। ती छालहरू महासागरभन्दा भिन्न केही होइनन्।

१. महासागर र बतासको दिव्य रूपक (The Ocean and the Wind Analogy)

अष्टावक्र गीताका यी पछिल्ला श्लोकहरू वेदान्त साहित्यकै सबैभन्दा काव्यमय र गहिरा अभिव्यक्ति मानिन्छन्।
यहाँ राजा जनकले आत्मा र संसारको सम्बन्धलाई समुद्र र तरंगको माध्यमबाट प्रष्ट पार्नुभएको छ:

  • आत्मा = अनन्त महासागर (The Boundless Ocean): जसको कुनै किनार छैन, जो अगाध र शान्त छ।
  • चित्त (मन) = बतास (The Wind): विचार, संकल्प र विकल्पको गति।
  • संसार = तरंगहरू (The Waves): आकाश, पृथ्वी, सूर्य, तारा, मानिस, सुख, दुःख आदि।

जब शान्त समुद्रमा हावा चल्छ, तब पानीका लाखौं छालहरू उठ्छन्। ती छालहरू पानीभन्दा अलग होइनन्; ती केवल पानीको हलचल मात्र हुन्।

२. विचार नै संसारको जननी हो (Mind Projects the Universe)

जब हामी गहिरो निद्रा (सुषुप्ति) मा हुन्छौं, त्यहाँ मनको बतास चल्दैन।
त्यसैले त्यहाँ कुनै संसार, कुनै चिन्ता, कुनै गरिबी वा धनीपन, कुनै शत्रु वा मित्र रहँदैन। त्यहाँ केवल अगाध शान्ति हुन्छ।
तर बिहान ब्यूँझिनासाथ जब 'म' भन्ने विचारको हावा चल्छ, तब सारा संसारको छाल तुरुन्तै प्रकट हुन्छ।

यसबाट के सिद्ध हुन्छ?

संसार बाहिर कतै छैन; संसार त तिम्रै आत्माभित्र मनको बतास चल्दा उठेको तरंग मात्र हो!

३. साधकको दृष्टि

तरंग देखेर नडराऊ, न त कुनै तरंगलाई पक्रन खोज। किनकि छाल जतिसुकै ठूलो वा सानो भए पनि त्यो पानी नै हो।
त्यस्तै संसारका सबै घटना र अनुभवहरू अन्ततः तिम्रै चेतनाका तरंग हुन् भन्ने जानेपछि जीवन एउटा सुन्दर खेल (लीला) बन्दछ।

अघिल्लो
पछिल्लो

विषय-सूची (Contents)

📖 आवरण पृष्ठ📜 प्राक्कथन / भूमिका

अध्याय तथा श्लोकहरू:

अध्याय 1: आत्मसाक्षात्कारको उपदेश20 श्लोक
आत्मसाक्षात्कारोपदेशः

राजा जनकका तीन मौलिक प्रश्नहरू (ज्ञान, मुक्ति र वैराग्य) र अष्टावक्रद्वारा साक्षी भावको प्रत्यक्ष उद्घोष।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 2: आत्म-विस्मय र आनन्दको उल्लास25 श्लोक
आत्मविस्मयोल्लासः

राजा जनकद्वारा आत्म-साक्षात्कार पश्चात् अद्वितीय चेतनाको अनुभव र विस्मयको प्रकटीकरण।

श्लोकहरू (25):
अध्याय 3: आत्मज्ञानीको परीक्षा14 श्लोक
आत्मज्ञानपरीक्षा

अष्टावक्रद्वारा यदि आत्मबोध भएको छ भने संसारी विषयप्रति आसक्ति किन भनी गरिएको कसी परीक्षण।

श्लोकहरू (14):
अध्याय 4: आत्मज्ञानीको महिमा6 श्लोक
ज्ञानानुकीर्तनम्

सत्यलाई जानेको व्यक्तिको अनुपम स्थिति र सांसारिक सुख-दुःखभन्दा परको स्थितिको प्रशंसा।

श्लोकहरू (6):
अध्याय 5: चित्त लीन हुने चार उपाय4 श्लोक
चित्तलयोपायः

आत्मा निर्लेप, शुद्ध र निराकार छ भन्ने बोधद्वारा चित्तलाई शान्त र लीन बनाउने उपदेश।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 6: ज्ञानको वास्तविक स्वरूप4 श्लोक
ज्ञानस्वरूपम्

आकाश जस्तै सर्वव्यापी र अनन्त आत्माको पहिचान।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 7: परम शान्तिको प्रत्यक्ष अनुभव5 श्लोक
शान्तानुभवः

जनकद्वारा आफू नै अनन्त महासागर भएको र संसार तरंग मात्र भएको स्वीकारोक्ति।

श्लोकहरू (5):
अध्याय 8: बन्धन र मोक्षको परिभाषा4 श्लोक
बन्धनमोक्षलक्षणम्

मनको चाहना र आसक्ति नै बन्धन हो, अनि ती सबैबाट मुक्ति नै परम मोक्ष हो।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 9: निर्वेद र उदासीनता8 श्लोक
निर्वेदवर्णनम्

द्वन्द्व, कर्म, र संशयहरूको निवृत्ति तथा शान्तिको मार्ग।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 10: वैराग्य र वासनात्याग8 श्लोक
वैराग्योपदेशः

काम, क्रोध र भोगहरूको निस्सारता बुझेर शान्ति प्राप्त गर्ने प्रेरणा।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 11: प्रारब्ध र आत्मशान्ति8 श्लोक
प्रारब्धशान्तिः

सृष्टिको स्वभाव र प्रारब्धलाई बुझेर चिन्तामुक्त हुने कला।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 12: आत्मानुभव र मौन स्थिति8 श्लोक
आत्मानुभवस्थितिः

कर्म, संकल्प र ध्यान समेत त्यागेर सहज मौनमा स्थिर हुने जनकको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 13: परमानन्दको स्थिति7 श्लोक
परमानन्दप्राप्तिः

आत्मामा स्थित पुरुषका लागि कुनै नियम वा बन्धन बाँकी नरहने घोषणा।

श्लोकहरू (7):
अध्याय 14: सहज शान्ति4 श्लोक
शान्तिबोधः

प्रकृति र आत्माको भेद बुझेर पूर्ण शान्तिमा विश्राम।

श्लोकहरू (4):
अध्याय 15: तत्त्वज्ञानको उपदेश20 श्लोक
तत्त्वोपदेशः

अष्टावक्रद्वारा चैतन्य र आत्मतत्त्वको विस्तृत एवं स्पष्ट रहस्योद्घाटन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 16: विशेष आत्म-उपदेश11 श्लोक
विशेषोपदेशः

बाहिरी शास्त्र वा गुरु चर्चा भन्दा आन्तरिक मौन नै सर्वोपरि भएको उद्घोष।

श्लोकहरू (11):
अध्याय 17: आत्मज्ञानीको स्वभाव20 श्लोक
ज्ञानीस्वभावः

संसारमा रहेर पनि जलमा कमलको पात जस्तै निर्लिप्त ज्ञानीको जीवन।

श्लोकहरू (20):
अध्याय 18: शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)100 श्लोक
शान्तिशतकम्

अष्टावक्र गीताको सबैभन्दा गहिरो अध्याय, जसमा जीवनमुक्तको अन्तिम रहस्य खोलिएको छ।

अध्याय 19: आत्म-विश्राम र तृप्ति8 श्लोक
आत्मविश्रामः

जनकद्वारा सबै द्वैत मेटिएर केवल आफ्नो विशुद्ध अस्तित्वको अनुभव।

श्लोकहरू (8):
अध्याय 20: पूर्ण विदेहमुक्ति14 श्लोक
विदेहमुक्तिः

न मोक्ष छ, न बन्धन, न साधक, न सिद्ध— केवल एकमात्र ब्रह्म सत्य हो।

श्लोकहरू (14):